Bài giảng 4.000 năm tuổi của người Sumer: lời răn hay màn châm biếm thầy giáo?

Một người thầy nhắc học trò mới tốt nghiệp phải chăm chỉ, khiêm nhường và kính trọng người truyền nghề. Nhưng thay vì im lặng tiếp thu, chàng thư lại trẻ liệt kê những việc mình đã làm rồi ngầm trách thầy nói quá nhiều. Cuộc đối đáp trong tác phẩm Sumer thường được gọi là Edubba C vì thế có thể được đọc theo hai lớp: một bài răn về nghề thư lại, đồng thời là màn châm biếm nhẹ nhàng kiểu diễn văn giáo huấn mà học trò nào cũng từng nghe. [1]

Điều gì khiến cuộc đối đáp trở nên khác thường?

Tác phẩm có niên đại thuộc thời Cổ Babylon, khoảng năm 1894–1595 trước Công nguyên. Mở đầu, người giám sát kể rằng thuở trẻ ông luôn tuân lời thầy, làm việc đúng phép và không lãng phí thời gian. Theo khuôn phép của trường học, người học trò được kỳ vọng sẽ đáp lại bằng vài lời biết ơn. Trái lại, anh tuyên bố mình không phải kẻ lười biếng hay dốt nát để cần nghe thêm một bài giảng như thế. [1]

Sự đảo chiều này tạo ra tiếng cười mà không cần một trò đùa riêng lẻ. Người thầy muốn dùng quá khứ của mình làm khuôn mẫu; học trò lại biến chính công lao của bản thân thành lời phản biện. Anh thừa nhận thầy đã dạy dỗ mình, nhưng cũng nhắc rằng sự phục vụ ấy đã được đền đáp bằng lao động. Đây không hẳn là hành động phủ nhận quyền uy, mà giống một cuộc thương lượng: người học trò đòi được nhìn nhận như người đã trưởng thành. [1]

Vì sao văn bản có thể là tác phẩm châm biếm?

Dấu hiệu rõ nhất nằm ở giọng nói của người học trò. Anh ví lời thầy như một bài hát dễ nghe nhưng được cất lên bằng tiếng quát, rồi chỉ ra thói thích nói lời lớn lao của ông. Những mũi nhọn ấy vẫn nằm trong một câu trả lời trang trọng, khiến sự lễ phép và sự khó chịu tồn tại cùng lúc. Cái hài không phá bỏ trật tự thầy trò; nó xuất hiện khi một người phải giữ đúng nghi thức trong lúc muốn nói rằng mình đã nghe đủ. [1]

Jeremy Black lưu ý rằng học viên từng sao chép tác phẩm này trong quá trình đào tạo. Từ đó, ông đặt câu hỏi liệu họ xem nó là bức tranh chân thực về trường học hay một phiên bản được cường điệu để gây cười. Cách đọc châm biếm khá thuyết phục, nhưng không biến văn bản thành bản ghi nguyên xi của một cuộc cãi vã có thật. Nhân vật có thể là hình mẫu văn chương, còn tình huống được đẩy xa hơn đời thường để người học nhận ra chính môi trường của mình. [1]

Có thể hình dung một bài phát biểu tốt nghiệp hiện đại trong đó diễn giả nhắc đi nhắc lại giá trị của kỷ luật, còn người nghe âm thầm thuộc lòng từng câu quen thuộc. Edubba C tiến thêm một bước: nó cho người học trò nói thành lời điều thường chỉ được nghĩ trong đầu. So sánh này chỉ giúp nhận ra cơ chế hài của tác phẩm, không có nghĩa trường học cổ đại vận hành giống trường học ngày nay.

Mười hai năm trong “nhà của bảng đất sét” có gì?

Edubba có nghĩa là “nhà của bảng đất sét”, nơi đào tạo người biết đọc và viết chữ hình nêm. Học viên có thể bắt đầu vào khoảng tám tuổi và trải qua chừng mười hai năm học. Ban đầu, họ phải biết giữ, xoay bảng đất sét ẩm và dùng bút sậy tạo các nét hình nêm theo nhiều hướng. Sau đó mới đến ký hiệu, từ, câu, toán học, kế toán và văn chương. Edubba C thuộc nhóm văn bản phức tạp dành cho giai đoạn muộn của quá trình ấy. [1]

Việc phải sao chép một cuộc đối đáp về thầy trò tạo nên một lớp nghĩa thú vị. Học viên không chỉ luyện hình dạng ký hiệu; họ đồng thời tập đọc giọng điệu, ghi nhớ cách hành xử và suy nghĩ về địa vị nghề nghiệp sắp nhận. Nếu tác phẩm được đọc thành tiếng, sự mỉa mai còn có thể hiện ra qua nhịp câu và cách nhấn giọng. Một bài tập viết vì thế cũng có thể là bài tập nhập vai vào cộng đồng thư lại. [1]

Người học trò đang khoe khoang hay báo cáo năng lực?

Trong lời đáp, chàng thư lại kể mình đã quản lý người phục vụ trong nhà thầy, phân công công việc, lo khẩu phần, chuẩn bị lễ vật và thúc đẩy lao động ngoài đồng. Danh sách dài có tác dụng gây cười vì nó đối chọi trực tiếp với lời ám chỉ rằng anh còn thiếu chăm chỉ. Tuy nhiên, nó cũng cho thấy hình ảnh một thư lại không chỉ ngồi khắc chữ. Năng lực của anh gắn với tổ chức con người, tài sản, nghi lễ và công việc sản xuất. [1]

Điều đáng chú ý là học trò không phủ nhận món nợ đối với thầy. Anh phản đối việc món nợ ấy bị xem là vô hạn. Trong logic của lời đáp, sự biết ơn đã được thể hiện bằng những việc cụ thể, còn tư cách nghề nghiệp cần được công nhận dựa trên khả năng hoàn thành nhiệm vụ. Đây là điểm khiến nhân vật vừa có vẻ tự phụ vừa có lý: nếu cứ phải mãi chứng minh mình ngoan ngoãn, anh sẽ không bao giờ thực sự rời vị trí của một đứa trẻ. [1]

Người thầy cuối cùng không trừng phạt lời phản biện. Ông chấp nhận, ban lời chúc và thừa nhận triển vọng của học trò; tác phẩm khép lại bằng lời ca ngợi Nisaba, nữ thần gắn với chữ viết và việc ghi chép. Cách kết thúc này làm dịu xung đột. Người trẻ được phép ngẩng đầu, nhưng sự trưởng thành của anh vẫn được đặt trong truyền thống nghề nghiệp mà người thầy đại diện. [1]

Văn bản kể chuyện trường học hay dạy cách làm thư lại?

Hai cách hiểu không nhất thiết loại trừ nhau. Một tác phẩm hài vẫn có thể phản ánh những mối quan tâm thật: áp lực tuân lệnh, đòi hỏi lao động, lòng biết ơn đối với thầy và mong muốn được công nhận sau thời gian học dài. Ngược lại, chi tiết giống đời thật không khiến toàn bộ lời thoại trở thành tư liệu trực tiếp. Edubba C hữu ích nhất khi được đọc như văn chương sinh ra trong trường học, dùng chất liệu quen thuộc của trường học để nói với chính những người sắp bước ra khỏi nó. [1]

Tiếng cười ở đây cũng không đứng về một phía hoàn toàn. Người thầy có phần tự mãn, còn học trò đáp trả bằng một bản kê công trạng cũng chẳng kém phô trương. Mỗi người đều muốn kiểm soát câu chuyện về mối quan hệ của họ: một bên nhấn mạnh công lao truyền dạy, bên kia nhấn mạnh công sức phục vụ. Sự cân xứng ấy giúp tác phẩm vượt khỏi một bài đạo đức đơn giản và trở thành màn thử sức bằng lời giữa hai người biết rõ quy tắc. [1]

Khoảng cách bốn thiên niên kỷ gần lại ở điểm nào?

Điều gần gũi nhất không phải dụng cụ học tập hay chương trình đào tạo, mà là thời khắc chuyển giao quyền lực. Người thầy vẫn quen nói với học trò như trước; người học trò đã bắt đầu tự xem mình là đồng nghiệp tương lai. Khi hai cách nhìn va nhau, lời răn biến thành đối đáp. Chính sự lệch nhịp ấy khiến văn bản còn dễ hiểu: nhiều người từng trải qua khoảnh khắc năng lực của mình đã thay đổi nhưng cách người khác nhìn mình thì chưa. [1]

Edubba C vì vậy không buộc người đọc chọn duy nhất giữa “tư liệu trường học” và “tác phẩm châm biếm”. Nó bảo tồn dấu vết của một nền giáo dục khắt khe, nhưng truyền dấu vết ấy qua một tình huống được tạo hình bằng nghệ thuật. Sau lớp đất sét, chữ hình nêm và nghi lễ cổ xưa là một vấn đề rất quen: bao giờ người học được phép ngừng nghe lời răn và bắt đầu tự nói bằng tiếng nói nghề nghiệp của mình? [1]