Đối thoại về tính bi quan: Triết lý hiện sinh hay trò châm biếm từ trường học Babylon?

Vào khoảng năm 1000 TCN, một tác phẩm chữ hình nêm độc đáo xuất hiện tại Babylon, ghi lại chuỗi trò chuyện giữa một người chủ giàu có và người đầy tớ. Mỗi khi chủ đề xuất một dự định đời sống, người tớ lập tức đưa ra những lập luận sắc bén để ủng hộ. Khi người chủ thay đổi ý định và muốn làm điều ngược lại, người tớ vẫn nhanh chóng tìm ra các lý lẽ khác để tán thành. Tác phẩm này, được các nhà nghiên cứu hiện đại đặt tên là Đối thoại về tính bi quan, đã tạo nên những cuộc thảo luận kéo dài trong giới học thuật: Đây là tuyên bố triết học về sự phù du của tồn tại hay chỉ là bài tập hài hước châm biếm cách dùng tục ngữ máy móc trong các trường đào tạo thư lại cổ đại? [1]

Nghịch lý trong mười cuộc trao đổi giữa chủ và tớ

Nội dung tác phẩm phát triển qua mười cuộc tranh luận xoay quanh các hoạt động quen thuộc của đời sống thượng lưu thời bấy giờ, bao gồm việc vào cung điện, dùng bữa, đi săn, lập gia đình, khởi xướng cách mạng, yêu đương, cúng tế thần linh, cho vay, ban phát từ thiện và thực hiện nghĩa vụ công cộng. Kịch bản của mỗi chủ đề đều tuân theo cùng một mô mẫu: ông chủ đưa ra dự định, người tớ khen ngợi; chủ đổi ý, người tớ lại ca ngợi quyết định rút lui. [1]

Ví dụ, khi người chủ ngỏ ý muốn vào cung điện, người tớ khuyến khích rằng nhà vua sẽ ban thưởng danh dự. Ngay khi chủ từ bỏ ý định, người tớ lại cảnh báo nhà vua có thể đẩy ông vào những hành trình nguy hiểm và chịu đựng đau đớn cả ngày đêm. Hay khi bàn về việc ban phát từ thiện, người tớ cho rằng hành động đó sẽ được thần Marduk ghi nhận; nhưng khi chủ rút lại lời đề nghị, người tớ lại khuyên chủ hãy đi tới các đống đổ nát cổ đại, nhìn vào những hộp sọ của kẻ ác lẫn người thiện để thấy rằng rốt cuộc chẳng có sự khác biệt nào giữa kẻ làm điều tốt và kẻ làm điều xấu. [1]

Sự đảo chiều liên tục này làm nổi bật tính chất mong manh của mọi mục đích. Dù con người quyết định hành động hay đứng yên, các lý lẽ được đưa ra dường như đều có giá trị tương đương, khiến cho bất kỳ lựa chọn nào cũng dễ dàng bị bẻ gãy. [1]

Góc nhìn hiện sinh và cuộc tranh luận về cái chết

Một cách giải thích phổ biến xem bài thơ như một tác phẩm triết học nghiêm túc. Nhà nghiên cứu Wilfred G. Lambert từng nhận định rằng nếu được hiểu theo hướng nghiêm túc, bài thơ đại diện cho một bước đi tận cùng của tư tưởng: tuyên bố toàn bộ cuộc sống là vô nghĩa và cái chết là lựa chọn duy nhất. [1]

Ở phần kết bài thơ, sau khi nhận thấy mọi hành động đều vô ích, ông chủ hỏi người tớ xem điều gì mới thực sự tốt đẹp. Người tớ đáp rằng điều tốt nhất là cả hai cùng bị gãy cổ và bị ném xuống dòng sông. Khi ông chủ tuyên bố sẽ giết người tớ trước rồi mới chết sau, người tớ đã thốt lên câu nói cuối cùng rằng người chủ chắc chắn sẽ không thể tồn tại nổi dù chỉ ba ngày nếu thiếu đi người tớ của mình. [1]

Cách tiếp cận hiện sinh này cũng thường được liên hệ với văn bản Cuộc đối thoại giữa một người đàn ông và linh hồn của anh ta từ thời Trung Vương quốc Ai Cập (khoảng 2040–1782 TCN). Cả hai tác phẩm đều thể hiện nỗi băn khoăn của con người trước những nghịch lý của cuộc đời, nơi lý trí khó tìm thấy một điểm tựa tuyệt đối. [1]

Sự châm biếm trí tuệ dân gian và thói quen sáo rỗng

Ở chiều ngược lại, các học giả như Jean Bottero và A. Leo Oppenheim phản bác tính chất quá nghiêm trọng của tác phẩm, cho rằng văn bản mang giọng điệu hài hước rõ rệt. Theo Oppenheim, bài thơ là một màn hài kịch trình diễn thói quen sử dụng tục ngữ một cách máy móc. Người tớ trong bài không phải là một nhà triết học mà chỉ là một kẻ khôn lanh, luôn chuẩn bị sẵn các câu khẩu hiệu dân gian để chiều lòng chủ nhân. [1]

Khi chủ muốn ăn uống, người tớ dẫn tục ngữ rằng bữa ăn làm thư thái tâm hồn; khi chủ muốn yêu đương, tớ nhắc rằng tình yêu giúp quên đi nỗi sầu. Nhưng cũng chính người tớ đó lại ví phụ nữ như hố sâu hay cạm bẫy khi chủ đổi ý. Việc sử dụng linh hoạt các câu tục ngữ trái ngược nhau cho thấy sự khôn ngoan dân gian sáo rỗng đôi khi không phải là kim chỉ nam đáng tin cậy. [1]

Dấu vết từ Edubba: Trường đào tạo thư lại Lưỡng Hà

Các bản khắc còn lưu giữ được của tác phẩm được tìm thấy tại Assyria và Babylonia bằng chữ Akkad. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng bài thơ có thể có nguồn gốc lâu đời hơn từ người Sumer và từng được sử dụng như bài tập thực hành trong các edubba — trường đào tạo thư lại ở Lưỡng Hà. [1]

Các edubba được hình thành từ Thời kỳ Sớm của các Triều đại (khoảng 2900 đến 2350 TCN) nhằm đào tạo tầng lớp thư lại. Học viên tại đây bắt đầu bằng việc chép lại các danh mục đơn giản, sau đó tiến tới ghi chép các văn bản phức tạp hoặc chuyển thể văn học truyền miệng. [1]

Các thẻ đất sét thực hành của học sinh thường mang tính tạm thời, sau khi dùng xong sẽ được ném vào bể nước để làm mềm và tái chế. Dù vậy, tác phẩm Đối thoại về tính bi quan vẫn được sao chép bền vững qua nhiều thế hệ như một tài liệu vừa mang tính giải trí vừa giúp học viên rèn luyện kỹ năng ngữ văn. [1]

Bức tranh về tầng lớp xã hội

Bên cạnh các yếu tố triết học hay giáo dục, tác phẩm còn thể hiện góc nhìn châm biếm về sự bất bình đẳng trong xã hội cổ đại. Mô típ "người tớ thông thái" và "ông chủ ngốc nghếch" là một chủ đề phổ biến trong văn học Lưỡng Hà. Người chủ nắm giữ tài sản nhưng hoàn toàn thiếu quyết đoán, trong khi người tớ ở vị thế thấp kém lại sở hữu sự sắc bén và thấu hiểu thực tế. [1]

Nhà nghiên cứu Stephen Bertman nhận định rằng đằng sau tiếng cười hài hước là một thông điệp về bất công xã hội. Câu nói cuối cùng của người tớ nhắc nhở rằng tầng lớp thượng lưu, dù sở hữu nhiều đặc quyền, rốt cuộc vẫn phụ thuộc vào lao động của những người yếu thế để duy trì sự tồn tại của mình. [1]