Bạo lực chết người ở con người: Sự tiến hóa riêng biệt hay nấc thang từ các va chạm hàng ngày?

Một quan niệm phổ biến từ lâu trong sinh học tiến hóa và nhân học cho rằng bạo lực tàn khốc ở con người chỉ là cấp độ bùng phát cao nhất của những va chạm nhỏ nhặt hằng ngày. Theo cách nhìn này, loài nào thường xuyên cãi vã hay va chạm nhẹ cũng sẽ dễ tiến tới hành vi hạ sát đồng loại. Tuy nhiên, một khía cạnh ít người biết tới vừa được làm sáng tỏ: các xung đột thường nhật và bạo lực gây vong mạng không hề thuộc cùng một dải hành vi đơn lẻ. [1]

Công trình công bố trên tạp chí Evolution Letters do Giáo sư Bonaventura Majolo cùng các đồng sự Samantha Wakes và Marcello Ruta tại Đại học Lincoln (Anh) thực hiện đã thách thức trực tiếp giả định trên. Bằng việc phân tích dữ liệu từ hàng loạt loài linh trưởng, nhóm nghiên cứu nhận thấy các biểu hiện hung hăng nhẹ và hành vi sát hại đồng loại tuân theo những áp lực tiến hóa hoàn toàn tách biệt. [1]

Giả thuyết về một dải hành vi hung hăng duy nhất

Trong nhiều thập kỷ, không ít lý thuyết khoa học đã xem xét tính hung hăng như một đặc tính sinh học đồng nhất. Giả định này gợi ý rằng hành vi của sinh vật vận hành giống như một thang đo liên tục, bắt đầu từ những cái đe dọa, xô xát nhỏ cho đến các đợt tấn công gây thương vong. Nếu giả thuyết đó chính xác, những loài có tần suất tranh chấp hằng ngày cao sẽ có nguy cơ ghi nhận hành vi giết đối thủ cao tương ứng. [1]

Cách hiểu này khiến nhiều người tin rằng bạo lực chết người của con người là sản phẩm di truyền bắt buộc từ lịch sử tiến hóa sâu xa, nơi các xung đột nhỏ dần tích tụ và bùng nổ thành tàn sát. Giả định này từng khiến việc giải thích nguồn gốc bạo lực trở nên đơn giản hóa, coi mọi hành vi hung hăng đều chung một gốc rễ sinh học. [1]

Tuy nhiên, việc gộp chung mọi dạng xung đột vào một thuộc tính duy nhất đã bỏ qua tính phức tạp của các mối quan hệ xã hội. Đội ngũ nghiên cứu tại Đại học Lincoln nhận thấy cần phải bóc tách từng dạng thức xung đột để kiểm chứng xem liệu chúng có thực sự chia sẻ chung một quỹ đạo phát triển hay không. [1]

Quy mô phân tích trên 100 loài linh trưởng

Để tìm kiếm câu trả lời thực chứng, các nhà nghiên cứu đã thu thập và so sánh dữ liệu hành vi của 100 loài linh trưởng khác nhau, bao gồm cả con người. Đây là một trong những tập dữ liệu quy mô lớn, giúp bao quát phổ rộng các hình thái xã hội từ các loài sống đơn độc cho đến những quần thể có cấu trúc phức tạp. [1]

Nhóm tác giả đã tiến hành đối chiếu 5 dạng thức hung hăng khác nhau, kéo dài từ các xung đột thông thường không gây sát thương cho đến những hành vi bạo lực cực đoan nhất. Mục tiêu của phân tích là đo lường mức độ liên kết giữa tần suất xảy ra các tranh chấp nhẹ hằng ngày và khả năng xuất hiện bạo lực chết người ở từng loài. [1]

Kết quả phân tích thống kê đã mang lại một bất ngờ lớn đối với giả thuyết dải hành vi liên tục. Dữ liệu cho thấy những loài linh trưởng thường xuyên có hành vi va chạm hoặc đe dọa nhẹ hằng ngày lại không hề có xu hướng sát hại đối thủ cạnh tranh cao hơn các loài khác. Tần suất của những cuộc cãi vã nhỏ không dự báo được khả năng bùng phát bạo lực tàn khốc. [1]

Hai quỹ đạo tiến hóa hoạt động độc lập

Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng các dạng thức bạo lực gây vong mạng — bao gồm việc sát hại đối thủ trưởng thành và hành vi hạ sát con non — tuân theo cơ chế tiến hóa riêng. Chúng không phát triển như một nấc thang nối tiếp từ các va chạm nhẹ hằng ngày mà nảy sinh dưới những áp lực sinh thái và xã hội hoàn toàn khác biệt. [1]

Điểm đáng chú ý trong kết quả là các dạng bạo lực tàn khốc có mối liên hệ vừa phải với nhau, nhưng lại hầu như không có liên hệ nào với sự hung hăng nhẹ thường nhật. Điều này đồng nghĩa với việc cơ chế sinh học và tiến hóa thúc đẩy một cá thể thực hiện hành vi bạo lực chết người là độc lập với cơ chế điều khiển các mâu thuẫn sinh hoạt nhỏ. [1]

Ta có thể hình dung điều này giống như hai hệ thống vận hành song song trong một cỗ xe: hệ thống phanh hằng ngày dùng để điều chỉnh tốc độ nhẹ nhàng không liên quan trực tiếp đến cơ chế túi khí bùng nổ khi va chạm mạnh. Việc một cỗ xe thường xuyên đạp phanh nhẹ không đồng nghĩa với việc nó dễ gặp sự cố nổ túi khí hơn.

Giải mã hành vi hạ sát con non và đối thủ

Việc tách biệt hai đường ray tiến hóa giúp giải thích lý do tại sao các hành vi bạo lực cực đoan như hạ sát con non hay tấn công chết người giữa các cá thể trưởng thành lại chỉ xuất hiện ở một số bối cảnh nhất định. Những hành vi này không phải là sự bùng nổ mất kiểm soát từ những tranh chấp thức ăn hay lãnh thổ nhỏ lẻ. [1]

Thay vào đó, bạo lực chết người nảy sinh từ các áp lực tiến hóa cụ thể, chẳng hạn như sự cạnh tranh sinh sản gay gắt hoặc chiến lược sinh tồn trong điều kiện tài nguyên bị đe dọa nghiêm trọng. Những áp lực này tác động lên gen và hành vi của loài theo cách hoàn toàn khác biệt so với nhu cầu thiết lập thứ bậc xã hội hằng ngày thông qua các xung đột nhẹ. [1]

Theo Giáo sư Bonaventura Majolo, việc xếp hạng các loài sinh vật dựa trên một mức độ hung hăng chung là thiếu chính xác về mặt sinh học. Phân tích mới chứng minh rằng từng loại mâu thuẫn đòi hỏi một góc nhìn tinh vi và phân hóa hơn, thay vì quy chụp mọi hành vi xung đột vào một bản năng bạo lực nguyên thủy chung. [1]

Nhìn lại bản chất sinh học trong hành vi của con người

Khám phá này mang lại ý nghĩa quan trọng cho cuộc tranh luận kéo dài trong nhân học và sinh học tiến hóa về nguồn gốc bạo lực của con người. Trái với quan điểm cho rằng con người bị lập trình sinh học cho bạo lực tàn khốc như một phần bản tính không thể tránh khỏi, dữ liệu thực nghiệm cho thấy mối liên kết giữa xung đột thường nhật và bạo lực chết người yếu hơn nhiều so với dự đoán. [1]

Kết quả nghiên cứu không phủ nhận sự tồn tại của bạo lực ở con người, nhưng mở ra cách hiểu chính xác hơn: hành vi bạo lực chết người không phải là kết quả tất yếu bùng phát từ các mâu thuẫn nhỏ. Các yếu tố xã hội, văn hóa và môi trường đóng vai trò quan trọng trong việc kích hoạt hoặc đè nén những đường ray tiến hóa riêng biệt này. [1]

Việc nhận diện sự tách biệt giữa hai dạng xung đột giúp giới khoa học có cái nhìn thực tế hơn về bản chất con người. Thay vì xem bạo lực chết người là nấc thang tự nhiên của mọi mâu thuẫn, việc hiểu rõ các áp lực tiến hóa độc lập tạo tiền đề cho những giải pháp can thiệp xã hội trúng đích và hiệu quả hơn. [1]