Bradley Duerstock và huyền thoại về nhà khoa học độc lập

Hình ảnh quen thuộc về nhà khoa học là một cá nhân xuất chúng, làm việc một mình trong phòng thí nghiệm và tự mình vượt qua mọi trở ngại. Câu chuyện của Bradley S. Duerstock cho thấy hình ảnh ấy thiếu một phần quan trọng: phía sau một công trình có thể là gia đình, người chăm sóc, sinh viên, đồng nghiệp và cả những chính sách giúp một người tiếp tục học tập. Câu hỏi đáng chú ý không phải là Duerstock đã “tự vượt lên” thế nào, mà là mạng lưới nào khiến sự nghiệp nghiên cứu của ông có thể tiếp tục sau một biến cố lớn. [1]

Năm 1989, một tai nạn khi lặn khiến Duerstock bị liệt tứ chi, đúng lúc ông chuẩn bị vào Học viện Quân sự West Point. Sau đó, ông học tại Purdue University và nhận bằng tiến sĩ thần kinh học năm 1999. Theo Science History Institute, hành trình này làm lộ rõ một sự thật thường bị che khuất: khoa học luôn cần lao động hỗ trợ, nhưng xã hội chỉ dễ nhận ra điều đó khi người làm khoa học có khuyết tật. [1]

Vì sao hình ảnh “thiên tài đơn độc” gây hiểu lầm?

Phim ảnh thường kể về khoa học bằng một nhân vật trung tâm: người tự nảy ra ý tưởng, tự tiến hành thí nghiệm và tự giải quyết khủng hoảng. Cách kể này tạo cảm giác thành tựu là kết quả trực tiếp của trí tuệ cá nhân. Nhưng một dự án nghiên cứu ngoài đời còn bao gồm việc đào tạo, chuẩn bị tài liệu, vận hành thiết bị, trao đổi với đồng nghiệp, quản lý thời gian và chăm lo những nhu cầu thường nhật. Những phần việc ấy có thể không xuất hiện trong tên tác giả, nhưng thiếu chúng, nghiên cứu khó diễn ra ổn định. [1]

Với người khuyết tật, sự chênh lệch giữa hình ảnh và thực tế dễ thấy hơn. Một người có thể sở hữu năng lực phân tích xuất sắc nhưng vẫn cần hỗ trợ để di chuyển, chuẩn bị sinh hoạt cá nhân hoặc tiếp cận không gian học tập. Điều đó không làm giảm giá trị học thuật của họ. Ngược lại, nó đặt ra câu hỏi rộng hơn: tại sao một số hỗ trợ bị xem là “ưu đãi riêng”, trong khi sự giúp đỡ của trợ lý, gia đình hay đồng nghiệp vốn đã hiện diện trong công việc của nhiều nhà khoa học? [1]

Đạo luật Phục hồi 1973 đã mở cánh cửa nào?

Sau tai nạn, Duerstock chuyển hướng học tập tại Purdue. Một phần điều kiện để ông tiếp tục con đường này gắn với Đạo luật Phục hồi nghề nghiệp năm 1973, đặc biệt là Điều 504. Đây là đạo luật dân quyền đầu tiên của Hoa Kỳ tập trung vào người khuyết tật. Điều khoản này yêu cầu các cơ sở nhận tài trợ công cung cấp những điều chỉnh hợp lý, chẳng hạn ký túc xá và phòng tắm có thể tiếp cận bằng xe lăn. [1]

Ý nghĩa của chính sách nằm ở chỗ nó thay đổi câu hỏi. Thay vì chỉ hỏi người khuyết tật có thể thích nghi với một trường học hay nơi làm việc hay không, xã hội phải xem môi trường ấy có được tổ chức để họ tham gia hay chưa. Đạo luật Người Mỹ khuyết tật năm 1990 sau đó mở rộng các quy định chống phân biệt đối xử trong việc làm, dịch vụ công và nơi ở. Tuy nhiên, quyền trên giấy không tự động biến thành lối đi thuận tiện: khi Duerstock đến Purdue, các đoạn dốc ở vỉa hè vẫn còn thưa thớt. [1]

Gia đình đã làm những việc nào thường bị bỏ quên?

Trong những năm đại học, anh trai sống cùng Duerstock và hỗ trợ việc chăm sóc. Cha mẹ ông ở gần, thường xuyên giúp đỡ. Những việc như sửa phương tiện dành cho xe lăn, xử lý sinh hoạt cá nhân hay hỗ trợ di chuyển nghe có vẻ nhỏ nếu tách riêng từng việc. Nhưng khi cộng lại, chúng quyết định một người có thể dành bao nhiêu thời gian và sức lực cho việc học, thí nghiệm và viết lách. [1]

Ở bậc sau đại học, Duerstock học cách thuê và điều phối một nhân viên chăm sóc cá nhân. Người này hỗ trợ các nhu cầu rất riêng tư, từ mặc quần áo, tắm rửa đến thay đổi tư thế. Theo lời kể được Science History Institute ghi lại, một người chăm sóc đã gắn bó với ông hơn hai mươi năm. Chi tiết ấy cho thấy hỗ trợ không chỉ là một thiết bị đặt trong phòng thí nghiệm. Đó còn là quan hệ tin cậy, lịch trình ổn định và lao động thể chất kéo dài mà thành tích học thuật thường không ghi tên. [1]

Vợ, sinh viên và đồng nghiệp đứng ở đâu trong thành tựu?

Duerstock cũng nhấn mạnh vai trò của vợ ông, Sally Irvin, trong việc sắp xếp tài liệu tham khảo, xử lý một số công việc gia đình và giúp ông có thêm thời gian tập trung cho sự nghiệp. Đây là loại lao động hỗ trợ trí óc lẫn đời sống, thường diễn ra ngoài giờ làm việc và không được tính như một phần của nghiên cứu. Khi chỉ nhìn vào bài báo hoặc chức danh, người ta dễ tưởng rằng thời gian nghiên cứu là nguồn lực cá nhân sẵn có. [1]

Trong công việc chuyên môn, nhóm nghiên cứu gồm nghiên cứu sinh sau tiến sĩ và sinh viên cao học đóng góp vào chương trình nghiên cứu của Duerstock. Họ có thể đảm nhận phần việc học thuật, đồng thời giúp xử lý những nhu cầu rất đời thường trong môi trường làm việc. Ví dụ, một người có thể hình dung việc lấy tài liệu ở kệ cao là chuyện vụn vặt; nhưng nếu việc ấy lặp lại hàng ngày, khả năng tiếp cận nó trở thành một phần của năng lực làm việc. Ranh giới giữa “điều chỉnh cho người khuyết tật” và “hỗ trợ thông thường trong học thuật” vì thế không hề cố định. [1]

Câu chuyện này thay đổi cách nhìn về năng lực ra sao?

Điều đáng kể trong câu chuyện Duerstock không phải là một cá nhân khuyết tật đã đạt thành tích bất chấp mọi người xung quanh. Cách kể đó vẫn giữ nguyên huyền thoại về người hùng đơn độc, chỉ thay bằng một trở ngại lớn hơn. Cách hiểu chính xác hơn là thành tựu được tạo nên trong một hệ thống gồm chính sách, cơ sở vật chất, gia đình, người chăm sóc, sinh viên, đồng nghiệp và người cố vấn. Mỗi thành phần giúp biến khả năng thành hoạt động thực tế. [1]

Nhìn như vậy cũng làm thay đổi cách đánh giá khoa học nói chung. Khi một bài nghiên cứu xuất hiện dưới tên một tác giả hoặc một nhóm tác giả, phía sau nó còn có nhiều công việc bảo đảm cho người nghiên cứu có thể tập trung: chăm sóc, vận chuyển, sắp xếp tài liệu, duy trì không gian tiếp cận và tạo cảm giác an toàn. Nhận diện mạng lưới ấy không phủ nhận đóng góp cá nhân. Nó giúp ta thấy thành tựu rõ hơn, đồng thời mở rộng ý niệm về ai đang thực sự tham gia vào việc tạo ra tri thức. [1]