Trận Fort Donelson 1862: Bước ngoặt đưa Ulysses S. Grant thành huyền thoại
Tháng 2 năm 1862, giữa mùa đông khắc nghiệt dọc biên giới bang Tennessee và Kentucky, cuộc Nội chiến Mỹ chứng kiến bước ngoặt quan trọng trên chiến trường phía Tây. Sau khi đánh chiếm pháo đài Henry trên sông Tennessee, Đại tá - Tướng Ulysses S. Grant phối hợp cùng lực lượng hải quân mở đợt tiến công nhắm vào pháo đài Donelson nằm trên sông Cumberland. Chiến dịch này không chỉ làm sụp đổ tuyến phòng thủ chiến lược của phe Liên minh miền Nam, mở đường chiếm đóng Nashville, mà còn khắc họa rõ nét tư duy tác chiến quyết đoán của Grant. Câu trả lời "Đầu hàng không điều kiện" lừng danh tại đây đã đưa tên tuổi ông trở thành một biểu tượng của phe Liên bang miền Bắc. [1]
Tuyến phòng thủ đường sông và kế hoạch tiến công
Vào đầu năm 1862, tướng miền Nam Albert Sidney Johnston thiết lập tuyến phòng thủ mỏng kéo dài qua bang trung lập Kentucky. Hai đầu tuyến được gia cố tại Columbus dưới quyền Thiếu tướng Leonidas Polk và tại Bowling Green dưới quyền Chuẩn tướng Simon Bolivar Buckner. Ở vị trí trung tâm là pháo đài Henry trên sông Tennessee cùng pháo đài Donelson nằm cách đó 19 km về phía đông trên sông Cumberland. Bắt đầu chiến dịch, bộ chỉ huy miền Nam chưa đánh giá đúng tầm quan trọng của hai pháo đài này, chỉ bố trí đồn trú lần lượt khoảng 3.400 và 5.000 quân. [1]
Nhận thấy hai đầu tuyến quá kiên cố để tấn công trực diện mà không chịu tổn thất nặng, Ulysses S. Grant đề xuất kế hoạch phối hợp giữa bộ binh và hạm đội pháo hạm do sĩ quan Andrew H. Foote chỉ huy. Ngày 6 tháng 2 năm 1862, hạm đội của Foote khuất phục pháo đài Henry trước khi bộ binh tới nơi. Dù hơn 2.000 quân miền Nam kịp rút sang pháo đài Donelson, Grant lập tức chuyển mục tiêu sang căn cứ này nhằm bẻ gãy hệ thống phòng thủ đường sông của đối phương. [1]
Thử thách bão tuyết và trận hỏa lực trên sông
Khi quân miền Bắc bao vây pháo đài Donelson từ ngày 12 tháng 2, lực lượng phòng thủ miền Nam đã tăng lên hơn 16.000 người dưới sự chỉ huy của các tướng John B. Floyd, Gideon J. Pillow và Simon Bolivar Buckner. Tuy nhiên, bộ chỉ huy này thiếu sự thống nhất trầm trọng. Buckner phản đối việc Pillow tự ý điều động quân và nắm quyền chỉ huy, trong khi Floyd thừa nhận thiếu kinh nghiệm quân sự nên phải dựa vào hai tướng cấp dưới. [1]
Thời tiết biến đổi đột ngột từ ngày 13 tháng 2. Mưa lạnh chuyển thành bão tuyết dồn dập, nhiệt độ giảm sâu xuống khoảng -12 độ C và tuyết phủ dày tới 8 cm khiến binh lính chịu đựng cơn rét cắt da. Ngày 14 tháng 2, hạm đội pháo hạm của Foote tiến vào sông Cumberland nhưng gặp phải sức kháng cự dữ dội từ các pháo đài bờ sông đặt ở độ cao từ 15 đến 30 mét. Tàu bọc thép USS St. Louis trúng đạn 59 lần, Foote bị thương và hạm đội miền Bắc buộc phải tạm rút lui. [1]
Đòn phản công quyết đoán của Grant trong tuyết lạnh
Rạng sáng ngày 15 tháng 2, quân miền Nam phát động đòn phá vòng vây bất ngờ nhằm vào cánh phải quân miền Bắc do Tướng John A. McClernand chỉ huy. Lính miền Bắc bị đánh bật khỏi các tuyến đường Forge Road và Wynn's Ferry Road dẫn về phía Nashville. Lúc cuộc tấn công diễn ra, Grant đang ở cách chiến trường 11 km để họp cùng Foote trên tàu chỉ huy và không hay biết sự việc do không bổ nhiệm cấp phó thay thế. [1]
Khi con đường rút chạy đã mở ra, sự bất đồng ý đồ giữa các tướng miền Nam khiến họ tự đánh mất cơ hội. Tướng Pillow thay vì dẫn quân rút lui lại ra lệnh cho các binh sĩ trở về pháo đài để thu gom nhu yếu phẩm và đạn dược. Khi Grant phi ngựa trở lại chiến trường trên mặt đường băng giá, ông giữ sự bình tĩnh kinh ngạc. Quan sát thấy tử sĩ và thương binh miền Nam mang theo bao lưng chất đầy lương thực, Grant nhận ra đối phương đang cố tìm đường tháo chạy chứ không phải tấn công từ vị thế mạnh. [1]
Grant lập tức khôi phục tinh thần binh sĩ, yêu cầu họ nạp đầy bao đạn và hạ lệnh đòn phản công dồn dập. Chuẩn tướng Charles F. Smith đánh chiếm các công sự bên ngoài ở cánh phải đối phương, trong khi McClernand và Lew Wallace giành lại những vị trí đã mất. Đến cuối ngày 15 tháng 2, vòng vây của quân miền Bắc siết chặt trở lại. [1]
Thông điệp đầu hàng không điều kiện
Đêm 15 rạng sáng 16 tháng 2, các chỉ huy miền Nam họp tại khách sạn Dover. Buckner nhận định lực lượng của ông chỉ có thể cự nại tối đa nửa giờ khi bình minh lên trước khi pháo đài thất thủ. Lo sợ bị truy tố vì các hành vi khi còn làm Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ thời Tổng thống James Buchanan, tướng Floyd chuyển giao quyền chỉ huy cho Pillow. Pillow cũng lo bị bắt nên tiếp tục chuyển quyền cho Buckner. Floyd và Pillow dùng thuyền vượt sông tháo chạy, còn Đại tá Nathan Bedford Forrest dẫn kỵ binh tự mở đường thoát ra ngoài. [1]
Khi bình minh lên, Buckner gửi thư đề nghị đàm phán điều khoản đình chiến. Grant đáp lại bằng một thông điệp ngắn gọn nhưng đi vào lịch sử: "Không có điều khoản nào ngoài sự đầu hàng không điều kiện và lập tức được chấp nhận. Tôi đề nghị tiến quân ngay lập tức vào các công sự của ông." Buckner buộc phải chấp nhận. Trận đánh kết thúc với việc quân miền Bắc bắt giữ hơn 12.000 quân miền Nam — chiếm khoảng một phần ba lực lượng của tướng Johnston trên chiến trường này. [1]
Ý nghĩa chiến lược và di sản của trận đánh
Chiến thắng Fort Donelson đã thay đổi toàn bộ cục diện chiến tranh ở phía Tây. Việc kiểm soát sông Cumberland và sông Tennessee mở đường cho quân miền Bắc chiếm đóng Nashville — thủ phủ đầu tiên của một bang miền Nam sụp đổ trong cuộc chiến. Lực lượng miền Nam buộc phải rút bỏ vị trí Columbus vào tháng 3 năm 1862, giúp phe Liên bang kiểm soát hai bang Kentucky và Tennessee. [1]
Đối với Ulysses S. Grant, biệt danh "Unconditional Surrender" (Đầu hàng không điều kiện) gắn liền với tên viết tắt U.S. Grant đã biến ông thành vị tướng nổi tiếng toàn quốc. Tổng thống Abraham Lincoln thăng cấp cho ông thành Thiếu tướng Lực lượng Tình nguyện. Dù tạm thời bị cấp trên gạt ra khỏi quyền chỉ huy trực tiếp sau chiến thắng này, tư duy tác chiến chủ động và khả năng quyết đoán tại Fort Donelson đã đặt nền móng cho chiến thắng chung cuộc của ông vào năm 1865. [1]