Buccaneer, Corsair hay Privateer: Vì sao từ vựng cướp biển không phải là từ đồng nghĩa?

Hình ảnh cướp biển trong tâm trí nhiều người thường gắn liền với chiếc mũ in hình đầu lâu, tấm che mắt và con vẹt đậu trên vai, một hình mẫu được định hình sâu sắc từ cuốn tiểu thuyết Đảo Giấu Vàng xuất bản năm 1883 của Robert Louis Stevenson. Tuy nhiên, trong ngôn ngữ hàng hải phương Tây, các từ như buccaneer, corsair hay privateer không hoàn toàn là từ đồng nghĩa. Mỗi thuật ngữ xuất hiện ở một bối cảnh lịch sử khác nhau, đại diện cho những nhóm người với nguồn gốc và tư cách pháp lý hoàn toàn riêng biệt. [1]

Pirate: Khái niệm rộng nhất chỉ hành vi bạo lực trên biển

Trong số các thuật ngữ hàng hải, pirate là từ cổ nhất và mang nghĩa rộng nhất. Từ này đi vào tiếng Anh từ thời trung cổ thông qua tiếng Pháp và tiếng Latinh, bắt nguồn từ một động từ Hy Lạp cổ có nghĩa là tấn công hoặc hành hung. Về mặt định nghĩa, pirate chỉ bất kỳ người đi biển nào thực hiện hành vi bạo lực trên đại dương, bao gồm việc tấn công tàu thuyền, hành hung thủy thủ đoàn và chiếm đoạt hàng hóa. [1]

Chính vì mang hàm nghĩa chung nhất, pirate đóng vai trò như một khái niệm bao trùm. Các nhóm hành nghề trên biển khác dù mang tên gọi riêng biệt đều có thể xếp vào nhóm này khi xét về hành vi, nhưng bản thân một pirate không nhất thiết phải sở hữu những đặc điểm riêng của một buccaneer hay corsair. [1]

Buccaneer: Từ vỉ nướng thịt bản địa đến những kẻ ngoài vòng pháp luật

Thuật ngữ buccaneer xuất hiện trong tiếng Anh vào cuối thế kỷ 17 để chỉ những kẻ cướp biển hoạt động tại khu vực Nam Mỹ do Tây Ban Nha kiểm soát trong thời kỳ hoàng kim của cướp biển. Nguồn gốc ngôn ngữ của từ này lại bắt đầu từ mukem, một từ của người bản địa Nam Mỹ dùng để chỉ loại vỉ nướng thịt và cá. [1]

Những buccaneer ban đầu không phải là cướp biển chuyên nghiệp. Họ vốn là những người đi cư, thợ săn và công nhân gốc Pháp đến định cư ở rìa vùng Tây Ấn vào thế kỷ 17, có thói quen chế biến thức ăn bằng loại vỉ nướng bản địa. Khi điều kiện sống thay đổi và các nhóm này dần trở thành lực lượng ngoài vòng pháp luật, họ dịch chuyển hoạt động ra biển xa để cướp bóc và mang theo tên gọi gắn liền với công cụ sinh hoạt ban đầu của mình. [1]

Corsair: Lực lượng được tuyển dụng ở vùng Địa Trung Hải

Trong khi các buccaneer vươn lên ở vùng biển châu Mỹ, các corsair lại xuất hiện ở vùng biển Địa Trung Hải từ cuối thời trung cổ. Xuất phát từ gốc từ có nghĩa là kẻ chạy đua, các corsair ban đầu là những chiến binh hoặc lính đánh thuê hàng hải được Đế chế Ottoman tuyển dụng nhằm tấn công tàu thuyền của các quốc gia Cơ đốc giáo châu Âu dọc theo bờ biển Barbary ở Bắc Phi. [1]

Do hoạt động dưới sự ủy nhiệm của Đế chế Ottoman, nhiều corsair thời kỳ đầu đóng vai trò như lính thủy được nhà nước hậu thuẫn chứ không đơn thuần là cướp biển tự do. Tuy nhiên, theo thời gian, hoạt động của họ ngày càng bạo lực và bớt tuân thủ mục tiêu ban đầu. Đến thế kỷ 17, nhiều đội tàu corsair đã tiến sâu lên phía bắc, hoạt động tận vùng biển quanh quần đảo Anh và Iceland để đột kích các thị trấn ven biển và bắt cóc người dân. [1]

Privateer: Cướp biển hoạt động hợp pháp nhờ giấy phép nhà nước

Privateer có thể hiểu đơn giản là những kẻ cướp biển mang theo giấy tờ hợp pháp từ chính quyền. Đây là các cá nhân sở hữu và vận hành tàu tư nhân, được quốc gia của họ thuê để tấn công và thu giữ tàu thuyền thuộc các nước đối thủ trong thời gian diễn ra chiến tranh. [1]

Khác với hành vi vô pháp luật của cướp biển thông thường, hoạt động của privateer được nhà nước bảo hộ thông qua các văn bản ủy quyền chính thức. Giấy phép này cho phép họ thu giữ tàu địch trong khuôn khổ pháp luật của quốc gia cấp phép. Nhiều nhà hàng hải nổi tiếng trong lịch sử, như nhà thám hiểm kiêm đô đốc người Anh Francis Drake, từng kiếm sống chính bằng hình thức tư thuyền được nhà nước cấp phép này. [1]

Freebooter và sự dịch chuyển từ biển cả sang chính trường

Từ freebooter bắt nguồn từ tiếng Hà Lan, kết hợp giữa hai từ chỉ sự tự do và chiến lợi phẩm. Xuất hiện trong tiếng Anh từ thế kỷ 16, từ này nằm ở vùng xám trung gian, đôi khi được dùng để chỉ lính đánh thuê hàng hải hay privateer, đôi khi lại dùng cho cướp biển thực thụ. [1]

Biến thể của từ này trong tiếng Hà Lan cũng được mượn sang tiếng Pháp và tiếng Tây Ban Nha, trước khi quay lại tiếng Anh dưới hình thái filibuster. Ban đầu filibuster vẫn dùng để chỉ cướp biển và tư thuyền, nhưng đến thế kỷ 19 tại Mỹ, nó gắn liền với các cuộc xâm nhập phi pháp của các nhóm phiêu lưu vào khu vực Trung Mỹ và Caribe. Cuối cùng, từ này bước vào thuật ngữ chính trị để chỉ hành vi cố tình kéo dài tranh luận nhằm cản trở tiến trình lập pháp tại nghị viện. [1]