Chuyện ít biết đằng sau 10 phút dùng AI: Khi sự tiện lợi vô tình dập tắt tính kiên trì của bộ não

Trong cuộc sống hiện đại, nhiều người quen thuộc với cảm giác hào hứng khi trí tuệ nhân tạo giúp giải quyết công việc chỉ trong vài giây. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi ấy là một chi tiết ít người chú ý: thói quen ghi chép hằng ngày bằng sổ tay của nhà nghiên cứu Brian Christian tại Trung tâm AI Tương thích với Con người thuộc Đại học California, Berkeley. Ông duy trì việc viết tay để tự nhắc nhở bản thân không đánh mất sự sắc bén về tư duy. Sự lo lắng này đã dẫn đến một nghiên cứu khoa học mở ra bức tranh bất ngờ: chỉ cần 10 phút phụ thuộc vào công cụ trí tuệ nhân tạo, khả năng kiên trì giải quyết bài toán khó của con người đã giảm sút rõ rệt. [1]

Thử thách nhỏ mở ra phát hiện bất ngờ

Nghiên cứu do Brian Christian cùng các đồng nghiệp đến từ Đại học Carnegie Mellon, Viện Công nghệ Massachusetts, Đại học Oxford và Đại học UCLA thực hiện, được trình bày tại Hội nghị Mô hình hóa Ngôn ngữ. Các nhà khoa học đã thiết kế các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nhằm đo lường mức độ ảnh hưởng của việc dùng công cụ AI tới sự tập trung và tính kiên nhẫn. Kết quả cho thấy sự sụt giảm này xảy ra nhanh hơn nhiều so với hình dung của nhiều người. [1]

Chẳng hạn, trong một công việc văn phòng thông thường như soạn thảo báo cáo, khi một công cụ tự động đề xuất sẵn toàn bộ dàn ý, người dùng có thể cảm thấy hiệu suất tăng lên tức thì. Tuy nhiên, thử nghiệm khoa học đã chứng minh rằng phản ứng tâm lý đằng sau sự tiện lợi này lại là xu hướng buông bỏ nhanh hơn khi công cụ trợ giúp bị rút lui.

Ba cuộc thử nghiệm với hơn 1.200 người tham gia

Thử nghiệm đầu tiên được thực hiện trên 354 người tham gia với nhiệm vụ giải 15 bài toán phân số cơ bản. Một nhóm tự giải mà không có trợ giúp, trong khi nhóm còn lại được dùng ChatGPT để tham khảo hoặc hỏi trực tiếp đáp án. Ban đầu, nhóm dùng AI đạt độ chính xác cao hơn. Nhưng sau câu hỏi thứ 12, khi các nhà nghiên cứu đột ngột tắt công cụ AI, những người thuộc nhóm này ngay lập tức mất khả năng giải chính xác và dừng làm bài. [1]

Để xác nhận tính ổn định của hiện tượng, thử nghiệm thứ hai mở rộng trên 667 người với các bài toán phân số tương tự, và thử nghiệm thứ ba trên 201 người với bài đọc hiểu SAT. Kết quả ở cả ba thử nghiệm đều nhất quán: nhóm không dùng AI vẫn giữ vững sự kiên trì và đạt kết quả tốt hơn ở giai đoạn cuối, trong khi nhóm đã quen có AI trợ giúp lại nhanh chóng chán nản hoặc đưa ra câu trả lời sai khi phải tự lực. [1]

Cơ chế đấu tranh có lợi bị triệt tiêu

Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng việc AI cung cấp đáp án trong vài giây đã làm thay đổi kỳ vọng của bộ não về tốc độ xử lý thông tin. Khi đã quen với phản hồi tức thì, bất kỳ nhiệm vụ nào đòi hỏi thời gian suy nghĩ lâu hơn đều bị bộ não coi là thiếu hiệu quả. Điều này triệt tiêu khái niệm "đấu tranh có lợi" — quá trình thử sai và trăn trở giúp con người rèn luyện độ bền tư duy và tìm ra thế mạnh của bản thân. [1]

Hãy hình dung việc tập luyện thể thao: nếu một cỗ máy nâng giúp bạn toàn bộ tạ nặng, cơ bắp sẽ không nhận được lực cản cần thiết để phát triển. Trong tư duy cũng vậy, nếu loại bỏ giai đoạn trăn trở tự tìm lời giải, khả năng chịu đựng thử thách trí tuệ của bộ não sẽ bị suy yếu nhanh chóng.

Nguy cơ suy giảm thể lực trí tuệ

Sự sụt giảm khả năng kiên trì không chỉ dừng lại ở các bài toán phân số hay bài thi đọc hiểu, mà còn đe dọa đến nền tảng chuyên môn trong các lĩnh vực phức tạp. Brian Christian bày tỏ sự lo ngại rằng việc phụ thuộc quá mức vào các công cụ AI có thể làm tổn hại đến những phẩm chất cốt lõi của một nhà khoa học: sự gắn kết chặt chẽ với dữ liệu, sự đắm mình trong tài liệu và tinh thần làm việc nhóm. [1]

Khi một nhóm nghiên cứu gồm 10 người cùng thảo luận để tạo ra bước đột phá bị thu hẹp lại chỉ còn vài nhà nghiên cứu làm việc với một chatbot, những giá trị tri thức sâu sắc có nguy cơ bị thất thoát. Sự sụt giảm thể lực trí tuệ này diễn ra ở mọi cấp độ, từ học sinh tiểu học cho tới những chuyên gia hàng đầu. [1]

Thay đổi cách tương tác để bảo vệ tư duy

Từ phát hiện trên, các nhà nghiên cứu cho rằng cách thức thiết kế các hệ thống AI cần được thay đổi. Thay vì lập trình để công cụ luôn đưa ra câu trả lời sẵn một cách nhanh nhất, các hệ thống trí tuệ nhân tạo có thể chuyển sang hướng dẫn giống như một người thầy, kích thích tư duy người dùng thay vì làm thay toàn bộ. [1]

Mục tiêu dài hạn là xây dựng một tương lai nơi các công cụ AI đóng vai trò tăng cường thay vì thay thế hoàn toàn năng lực của con người. Việc hiểu rõ tác động ngắn hạn của AI đến sự kiên trì giúp chúng ta chủ động duy trì thói quen rèn luyện tư duy độc lập trước các bài toán khó trong cuộc sống. [1]