Chuyện lạ trong Marnameh: Vì sao rắn dữ vẫn báo điềm lành?

Theo một văn bản bói điềm Ba Tư có tên Marnameh, ý nghĩa của việc bắt gặp rắn phụ thuộc vào ngày xảy ra cuộc gặp. Có ngày con vật ấy báo chuyện chẳng lành, nhưng cũng có ngày nó hứa hẹn người thân trở về, công lý được thực thi hoặc mong muốn thành hiện thực. Điều khó hiểu nằm ở chỗ rắn vốn bị xếp vào nhóm sinh vật có hại trong quan niệm Zoroastrian. [1]

Nghịch lý này không chứng minh rắn có khả năng báo trước tương lai. Nó cho thấy một điều khác thú vị hơn: niềm tin dân gian có thể tiếp nhận nhiều lớp tư tưởng, kể cả những lớp không hoàn toàn ăn khớp với giáo lý tôn giáo bao quanh nó. [1]

Marnameh dùng rắn để xem điềm như thế nào?

Marnameh, có thể hiểu là “Sách về rắn”, là một văn bản ngắn được viết vào khoảng cuối thế kỷ 15. Tác phẩm lần lượt liệt kê 30 ngày trong lịch Zoroastrian và cho biết việc nhìn thấy rắn vào từng ngày được cho là báo hiệu điều gì. Phần lớn tên ngày tương ứng với một vị thần hoặc nhân vật trong truyền thống Zoroastrian, vì thế thời điểm gặp rắn quan trọng không kém chính con vật. [1]

Cách bói này vận hành bằng một bảng liên hệ cố định: cùng một dấu hiệu là rắn, nhưng ngày khác nhau dẫn tới lời đoán khác nhau. Có thể hình dung nó gần với việc tra một cuốn lịch điềm báo hơn là quan sát hành vi của con vật. Nội dung ấy phản ánh cách con người tổ chức sự bất định thành những khuôn mẫu dễ ghi nhớ, chứ không cung cấp một cơ chế để dự đoán tương lai. [1]

Đây có phải kinh điển Zoroastrian không?

Marnameh thuộc Revayat of Darab Hormozdyar, nằm trong truyền thống revayat, nghĩa gần với “lời thuật lại”. Các revayat được hình thành từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 18, gồm ý kiến về nhiều vấn đề liên quan tới Zoroastrian và có thể được viết bằng văn xuôi hoặc thơ. Marnameh vì vậy có bối cảnh tôn giáo rõ ràng, nhưng vị trí của nó không giống một bản kinh. [1]

Revayat không được xem là kinh điển và cũng không thuộc Avesta, tập hợp trung tâm của giáo lý Zoroastrian, trong đó có các thánh ca Gathas gắn với nhà tiên tri Zoroaster. Sự phân biệt này giải thích vì sao một sách bói điềm có thể chứa quan niệm lệch khỏi cách nhìn tôn giáo chính thống mà không tạo thành mâu thuẫn ngay trong kinh điển. [1]

Vì sao rắn gắn với cái ác?

Trong hệ thống phân loại được nhắc tới khi bàn về Zoroastrian, rắn thuộc nhóm khrafstar, gồm những sinh vật bị coi là có hại và gắn với Ahriman, nguồn gốc của cái ác. Nhóm này đối lập với gospand, những sinh vật có ích của Ahura Mazda. Thái độ thù nghịch với rắn mạnh đến mức việc giết chúng từng được coi là hành động đáng khuyến khích. [1]

Hình ảnh ấy còn xuất hiện trong Shahnameh, sử thi Ba Tư thường được gọi là “Sách của các vị vua”. Nhân vật Zahhak là một bạo chúa mang hai con rắn ăn não người mọc trên vai. Ở đây, rắn không chỉ nguy hiểm về thể chất mà còn trở thành biểu tượng cho sự tàn bạo và độc hại. Chính nền ý nghĩa này khiến các điềm lành trong Marnameh trở nên khác thường. [1]

Những điềm lành tạo ra nghịch lý gì?

Marnameh có các lời đoán xấu, nhưng một phần đáng kể lại mang ý nghĩa tốt. Gặp rắn vào ngày Sheherivar được cho là báo trước cuộc đoàn tụ với một người bạn vắng mặt. Nếu cuộc gặp xảy ra vào ngày Zamyad, người xem điềm có thể mong nhận được công lý từ Đấng tạo hóa. Một số mục khác hướng tới việc điều ước hoặc mong muốn được thỏa mãn. [1]

Con rắn trong cách bói này dường như đóng vai trò dấu hiệu hơn là sứ giả có bản chất tốt hoặc xấu. Ý nghĩa nằm trong tổ hợp “rắn cộng với ngày”, không chỉ trong con vật. Vì vậy, một sinh vật bị khinh ghét vẫn có thể xuất hiện trong điềm lành mà không nhất thiết được phục hồi thành biểu tượng thiêng liêng hay có ích. [1]

Các điềm tốt có thể đến từ đâu?

Khi giới thiệu bản dịch Marnameh trước Hội Nhân học Bombay năm 1892, bác sĩ quân y Anh George Waters cho rằng sắc thái tích cực của một số lời đoán có thể chịu ảnh hưởng từ tư tưởng Ai Cập. Đây là một giả thuyết diễn giải, không phải nguồn gốc đã được xác định của văn bản. [1]

Nhà ngữ văn Ấn-Iran Martina Palladino nêu một khả năng khác: rắn có thể không phải lúc nào cũng thuộc phạm vi của Ahriman, và tại Iran trước Zoroastrian, chúng có lẽ không bị nhìn hoàn toàn tiêu cực. Nếu vậy, Marnameh có thể lưu lại tiếng vọng của một lớp quan niệm cổ hơn. Tuy nhiên, sự tương đồng không đủ để xác định chắc chắn con đường mà các ý tưởng ấy đi vào sách. [1]

Cuốn sách thực sự cho chúng ta biết điều gì?

Marnameh đáng chú ý không phải vì các lời đoán đã được chứng minh, mà vì nó lưu giữ một điểm không đồng nhất trong lịch sử niềm tin. Một truyền thống có thể vừa lên án rắn trong cách phân chia thiện và ác, vừa dùng hình ảnh rắn để nói về đoàn tụ, công lý và hy vọng trong đời sống thường ngày. [1]

Nhìn theo cách đó, con rắn trong Marnameh giống một nơi gặp nhau của nhiều tầng văn hóa: giáo lý Zoroastrian, tục bói điềm và có thể cả những quan niệm xuất hiện trước hoặc bên ngoài truyền thống ấy. Nguồn ảnh hưởng chính xác vẫn chưa được giải quyết, nhưng chính sự chồng lớp này giúp lý giải vì sao một biểu tượng đáng sợ không phải lúc nào cũng mang đến lời tiên báo xấu. [1]