Bức chân dung sống sót qua Đêm Cơn pha lê và câu chuyện về người cứu rỗi vô danh

Theo lời kể được lưu truyền qua nhiều thế hệ trong gia đình bác sĩ Adolf Dessauer, một bức tranh dầu cổ vẽ nhà khoa học Paul Ehrlich từng trải qua hành trình ly kỳ để sống sót qua thời kỳ đen tối của Đức Quốc xã. Vào đêm bạo loạn năm 1938 tại thành phố Nuremberg, bức chân dung bị lính bán quân sự rạch nát và vứt bỏ. Thế nhưng, giữa bầu không khí khủng bố khắc nghiệt, một người đàn ông lạ mặt xuất hiện mang theo câu chuyện đầy bí ẩn về lòng dũng cảm. Những vết rách được hàn gắn năm đó không chỉ giữ lại hình ảnh một nhà khoa học tài ba, mà còn khắc ghi dấu vết của một thời đại lịch sử bão táp. [1]

Hành trình của bức chân dung và lòng ngưỡng mộ thầm lặng

Vào năm 1927, trong một chuyến nghỉ dưỡng tại Ý cùng vợ, bác sĩ Adolf Dessauer tình cờ gặp gỡ họa sĩ Franz Wilhelm Voigt. Khi biết Voigt từng vẽ chân dung nhà miễn dịch học Paul Ehrlich cho một ấn phẩm báo chí, vị bác sĩ người Do Thái đã quyết định đặt họa sĩ chép lại tác phẩm này thành một bức tranh sơn dầu. Adolf vốn nổi tiếng là người sống tiết kiệm và hầu như không quan tâm đến hội họa, nhưng ông lại dành một sự tôn kính đặc biệt đối với Ehrlich. [1]

Với cộng đồng y khoa Do Thái thời bấy giờ, Paul Ehrlich không chỉ là một nhà nghiên cứu xuất sắc từng tìm ra phương pháp điều trị bệnh giang mai và đoạt giải Nobel Y học năm 1908. Ông còn là biểu tượng của sự kiên cường khi đối mặt với vô vàn rào cản phân biệt chủng tộc trong môi trường học thuật Đức. Bức tranh sơn dầu hoàn thành năm 1927 vì thế đã trở thành một kỷ vật vô giá, được treo trang trọng trong phòng khách căn hộ gia đình Dessauer ở thành phố Nuremberg. [1]

Đêm kinh hoàng năm 1938 và hành vi phá hoại cố ý

Đêm ngày 9 tháng 11 năm 1938, cuộc tấn công diện rộng nhắm vào người Do Thái—được biết đến với tên gọi Đêm Cơn pha lê (Kristallnacht)—bùng phát dữ dội. Tại Nuremberg, các toán lính thuộc lực lượng bán quân sự Sturmabteilung (SA) tràn vào các khu dân cư. Cậu bé Rolf Dessauer, khi đó mới 12 tuổi, giật mình tỉnh giấc vào khoảng hai giờ sáng bởi tiếng đập phá dồn dập. Khoảng 25 lính áo nâu hung hãn phá hủy nội thất và làm đứt hệ thống điện trong nhà. [1]

Trong cuộc sục sạo cuồng loạn ấy, nhóm lính SA phát hiện ra bức chân dung Paul Ehrlich. Nhận ra nhân vật trong tranh là một nhà khoa học gốc Do Thái, chúng đã dùng dao rạch nát bức tranh thành nhiều dải ruy-băng rồi vứt bỏ vào đống rác rưởi trước khi rời đi. Gia đình Dessauer thoát nạn trong gang tấc nhờ che giấu được gian phòng ăn phía sau một tủ sách lớn, nơi lưu giữ nhiều thiết bị y tế đắt giá. [1]

Người lạ mặt mang vết rách trở lại

Sáng hôm sau, khi gia đình Dessauer vẫn còn bàng hoàng giữa căn hộ đổ nát, một người đàn ông lạ mặt bất ngờ gõ cửa. Theo trí nhớ của Rolf, người khách là một nam giới khoảng 40 tuổi, có vẻ ngoài điển hình của người Đức với mái tóc vàng thanh tú. Sau khi nghe tin về vụ phá hoại, người đàn ông này chủ động đề nghị được mang bức tranh bị rạch nát về để phục chế giúp gia đình mà không lấy một đồng tiền công. [1]

Chỉ hai ngày sau, ông quay trở lại với bức chân dung được bọc cẩn thận trong tờ báo, với các vết rách được gắn nối tỉ mỉ gần như nguyên vẹn. Người thợ vô danh chỉ để lại một lời nhắn nhủ rằng ông muốn gia đình Dessauer biết không phải mọi người Đức đều ủng hộ hành động bạo ngược trong đêm Kristallnacht. Giữa thời điểm nguy hiểm đó, hành động giúp đỡ một gia đình Do Thái là một lựa chọn liều mạng, bởi nếu bị chính quyền Quốc xã phát hiện, người đàn ông này có thể đã bị bắt đưa vào trại tập trung. [1]

Dấu vết lịch sử hằn trên lớp sơn son

Ít lâu sau biến cố, gia đình Dessauer lần lượt tìm đường sang Mỹ định cư và may mắn vận chuyển thành công bức tranh cùng một số đồ dùng gia đình. Qua nhiều thập kỷ treo trong phòng làm việc và nhà riêng của các thế hệ gia đình, bức tranh cuối cùng được trao tặng cho Viện Lịch sử Khoa học. Tại đây, các chuyên gia phân tích nghệ thuật đã tiến hành kiểm tra kỹ lưỡng bề mặt tác phẩm để tìm hiểu về quá trình phục chế năm xưa. [1]

Dưới ánh sáng chiếu từ góc nghiêng, những vết tích của đêm năm 1938 bắt đầu hiện rõ dưới lớp véc-ni cổ. Vùng má của nhân vật có kết cấu nhẵn hơn do được phủ sơn sửa, cùng các đường gờ chạy dọc theo sống mũi và bên phải khuôn mặt đánh dấu nơi từng bị rách sâu. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng cú đâm nát ở trung tâm thể hiện sự tấn công cố ý nhắm thẳng vào khuôn mặt của nhà khoa học, biến bức tranh rách năm xưa thành một chứng tích lịch sử đầy xúc động về sự tàn bạo lẫn lòng dũng cảm thầm lặng. [1]