Con chim giúp Audubon cứu The Birds of America rồi làm lung lay danh tiếng của ông

Năm 1826, John James Audubon chỉ mới hoàn thành 10 trang đầu của The Birds of America thì dự án đã đứng trước nguy cơ đổ vỡ. Người thợ khắc rút lui, tiền thuê bao không đạt kỳ vọng, còn bộ sách đồ sộ của ông cần một hình ảnh đủ gây ấn tượng để thuyết phục những người có khả năng tài trợ. [1]

Audubon đã đặt cược vào hình ảnh một con đại bàng lớn chưa từng được giới điểu học Anh biết đến: Bird of Washington, hay Đại bàng Washington. Bức tranh giúp ông xoay chuyển tình thế, nhưng về sau lại trở thành dấu vết cho thấy danh tiếng có thể đi trước bằng chứng đến mức nào. [1]

Vì sao bộ sách nhanh chóng rơi vào khủng hoảng?

The Birds of America không phải một cuốn sách minh họa thông thường. Audubon dự định trình bày hàng trăm hình ảnh chim Bắc Mỹ trên những tấm in có kích thước rất lớn, để người xem có thể cảm nhận rõ tư thế, chuyển động và đặc điểm cơ thể của từng loài. Mỗi hình màu cần qua nhiều công đoạn: từ màu nước của Audubon, người thợ khắc chuyển hình lên bản kim loại, rồi thợ tô màu hoàn thiện từng bản in. [1]

Mô hình xuất bản ấy đòi hỏi chi phí cao và phụ thuộc vào tiền thuê bao. Khi người thợ khắc tuyên bố rút lui, Audubon mất mắt xích quan trọng nhất để biến tranh thành sách. Lý do chính thức liên quan đến cuộc đình công của nhóm thợ tô màu; một cách giải thích khác cho rằng quy mô và tình hình tài chính bấp bênh khiến người thợ nhìn thấy rủi ro rồi tìm đường rút. Dù nguyên nhân nào đúng, Audubon cần một cách cứu dự án thật nhanh. [1]

Chuyến đi sang Anh mang lại điều gì?

Trước đó, Audubon từng mang tập màu nước đến Philadelphia với hy vọng một học viện khoa học danh tiếng sẽ xuất bản công trình. Đề nghị bị từ chối. Bài viết của Sam Kean cho rằng mối bất hòa giữa Audubon và George Ord, người có liên hệ sâu với giới điểu học Philadelphia, góp phần dẫn đến kết quả này. Sau thất bại, Audubon buộc phải tìm độc giả ở nước ngoài dù rất gắn bó với nước Mỹ. [1]

Ông đến Anh vào tháng 7 năm 1826 và tổ chức các cuộc trưng bày tại Liverpool, Edinburgh, sau đó là London. Khán giả chú ý đến vẻ sống động của những con chim trong tranh, còn các nhà tự nhiên học tại Royal Society nhận ra nhiều loài họ chưa từng thấy trong các bộ sưu tập của mình. Sự chú ý ấy giúp Audubon tìm được nhà xuất bản và một người thợ khắc mới, nhưng chưa bảo đảm rằng số người đăng ký sẽ đủ để duy trì bộ sách. [1]

Điểm đáng chú ý nằm ở chỗ Audubon không chỉ mang tranh đi giới thiệu. Ông đang xây dựng uy tín bằng chính cách công chúng nhìn vào tranh: một tác phẩm đẹp khiến người xem tin rằng người vẽ hẳn phải hiểu rất rõ đối tượng của mình. Trong xuất bản dựa vào thuê bao, ấn tượng ban đầu không phải phần trang trí bên ngoài; nó quyết định dự án có tiếp tục được sản xuất hay không.

Vì sao Đại bàng Washington lại có sức hút?

Audubon chọn một hình ảnh khác thường để lôi kéo người bảo trợ. Con chim trong tranh có bộ lông nâu sẫm, đậu trên mỏm đá, hai cánh khép phía sau và ngẩng nhìn ra xa. Nó giống đại bàng đầu trắng nhưng không có phần lông trắng quen thuộc trên đầu và đuôi. Audubon mô tả nó lớn hơn đại bàng đầu trắng khoảng một phần tư, với sải cánh vào khoảng 3 mét. [1]

Tên gọi có thể đã làm hình ảnh ấy đặc biệt hấp dẫn tại Anh. Washington vừa là tên một nhân vật chính trị Mỹ vừa gợi đến một nước cộng hòa trẻ từng đối đầu với cường quốc Anh trong chiến tranh. Audubon còn tạo dáng cho con chim giống một vị tướng đang đứng trước khoảng không rộng lớn. Cách đặt tên, tư thế và vẻ uy nghi kết hợp thành một biểu tượng dễ nhớ hơn nhiều so với một mẫu vật vô danh. [1]

Kết quả đến nhanh: một số người bảo trợ quan trọng, trong đó có Vua George, đã đứng về phía dự án. Một bài nhận xét của nhà điểu học William Swainson cũng thúc giục độc giả đăng ký mua sách. Tuy nhiên, bài nhận xét ấy có một lợi ích cá nhân đi kèm: Audubon đã hứa bán cho Swainson một bản hoàn chỉnh với giá thấp. Điều đó không xóa giá trị nghệ thuật của bức tranh, nhưng cho thấy thị trường xuất bản được thúc đẩy bởi cả quan hệ và lợi ích, không chỉ bởi đánh giá khoa học. [1]

Điều gì khiến con chim trở thành một bí ẩn?

Vấn đề xuất hiện khi các nhà điểu học hỏi câu hỏi căn bản: mẫu vật ở đâu? Vào thời đó, để chính thức xác định một loài mới, một bức tranh thường chưa đủ. Các nhà nghiên cứu cần mẫu vật được lưu giữ tại bảo tàng hoặc được đưa ra để đồng nghiệp kiểm tra. Audubon từng kể rằng ông đã nhìn thấy loài chim này nhiều lần và bắn được một con làm mẫu cho bức tranh, nhưng không có mẫu vật nào để người khác tự xem xét. [1]

Những chi tiết trong câu chuyện cũng không hoàn toàn nhất quán. Ghi chú trên tranh gọi con chim là con đực, trong khi danh mục triển lãm lại ghi con cái. Một loài đại bàng lớn như vậy lẽ ra khó lọt khỏi sự chú ý của nhiều nhà điểu học. Về sau, Audubon gieo tin rằng một mẫu vật đã được phát hiện gần Philadelphia. Một con chim trong vườn thú và một mẫu vật tại cửa hàng nhồi xác được đem ra xem xét, nhưng cả hai đều có đặc điểm của đại bàng đầu trắng non; khi trưởng thành, con trong vườn thú mọc bộ lông trắng quen thuộc. [1]

George Ord cuối cùng kiểm tra mẫu vật tại Philadelphia, so sánh nó với các mẫu đại bàng đầu trắng và nhận thấy không có khác biệt thuyết phục. Ông còn thấy hình dáng hộp sọ và mỏ trong tranh bị thay đổi đáng kể. Từ đó, nghi vấn không còn chỉ là Audubon nhầm lẫn một cá thể non với loài mới. Bài viết của Kean trình bày khả năng Audubon đã cố ý tạo ra một câu chuyện đủ hấp dẫn để phục vụ việc bán sách. [1]

Bài học nằm ở đâu giữa nghệ thuật và khoa học?

Bức tranh Đại bàng Washington đã giúp The Birds of America vượt qua một nút thắt thương mại. Nó cung cấp cho người bảo trợ một hình ảnh vừa đẹp vừa gắn với niềm tự hào quốc gia, trong lúc Audubon cần một biểu tượng để chứng minh tầm vóc của dự án. Nhưng chính thành công đó lại làm yếu đi cơ chế kiểm tra: một loài mới được đưa vào ấn phẩm thương mại trước khi có mẫu vật để giới khoa học đối chiếu. [1]

Câu chuyện không buộc người đọc phải phủ nhận tài năng hội họa của Audubon. Nó cho thấy hai việc có thể đồng thời đúng: những bức tranh chim của ông có sức sống đặc biệt, và phương thức ông tạo dựng uy tín có những điểm thiếu trung thực. Nghệ thuật khiến người xem muốn tin; khoa học đòi hỏi niềm tin ấy phải chịu được phép so sánh, kiểm tra và lặp lại.

Nhìn lại từ hôm nay, Đại bàng Washington đáng nhớ không phải vì nó được xác nhận là một loài chim riêng biệt. Nó đáng nhớ vì cho thấy một hình ảnh có thể cứu cả một dự án xuất bản, định hình danh tiếng của một con người và tồn tại trong sách vở rất lâu sau khi bằng chứng ban đầu đã bị đặt câu hỏi. Đôi khi, điều lịch sử cần giải thích không phải là một con chim biến mất, mà là cách một con chim chưa chắc từng tồn tại đã trở nên nổi tiếng. [1]