Cú rơi vô tình của kỹ sư Richard James và hành trình đưa lò xo Slinky thành huyền thoại đồ chơi

Năm 1943, khi đang làm việc tại một xưởng đóng tàu ở Philadelphia, kỹ sư cơ khí Richard James vô tình quệt tay gạt rơi một chiếc lò xo khỏi kệ sách. Thay vì rơi cắm xuống sàn nhà rồi nằm bất động như những thanh kim loại thông thường, cuộn thép bất ngờ uốn mình bước theo các hình vòng cung qua một chồng sách, trượt qua mặt bàn rồi tiếp tục nhào lộn xuống sàn và tự cuộn đứng thẳng. [1][4][5]

Mục tiêu ban đầu của người kỹ sư hải quân không phải là tạo ra một món đồ chơi. Ông vốn chế tạo dòng lò xo nhạy cảm này nhằm ổn định các thiết bị dễ vỡ trên tàu thủy, nhưng suốt thập niên 1940, Hải quân Mỹ chưa từng dành sự quan tâm nào cho những mẫu thử nghiệm giảm chấn của ông. [1][4][5]

Đứng lặng nhìn cuộn kim loại vừa tự hoàn tất những bước đi nhịp nhàng trên mặt đất, Richard James nhận ra sự độc đáo hiếm thấy mà không một thanh thép vô tri nào có được. Thay vì bỏ mặc cuộn lò xo của một dự án quân sự bế tắc, người kỹ sư cơ khí tại xưởng đóng tàu đã quyết định chuyển hướng, bắt tay vào phát triển nó thành món đồ chơi Slinky ngay trong năm 1943. [1][5][4]

Từ cuộn thép trong phòng thí nghiệm đến cái tên Slinky trong từ điển

Ban đầu, Betty James đón nhận ý tưởng này bằng sự hoài nghi. Tại phòng thí nghiệm dựng ngay ở nhà riêng thuộc vùng ngoại ô Philadelphia, người kỹ sư bắt tay vào các thử nghiệm chế tạo lò xo giảm chấn. Betty nhớ lại rằng chiếc lò xo khi rơi khỏi bàn đã ngọ nguậy trước khi chồng bà quyết định tìm cách chế tạo để nó bước đi. Tờ New York Times từng đưa tin một phiên bản khác cho rằng món đồ chơi được phát minh vào năm 1944 khi Richard thấy một lò xo xoắn rơi khỏi bàn. [1][5][7][6]

Suốt một năm sau đó, Richard kiên trì thử nghiệm với nhiều loại dây thép khác nhau nhằm tìm ra chiếc lò xo có thể bước đi thực sự. Giữa lúc chồng miệt mài trong xưởng, Betty cũng tìm kiếm một tên gọi cho món đồ chơi đang dần hoàn thiện. Năm 1944, sau khi tra cứu từ điển, bà đã đặt tên cho nó là Slinky. Betty chọn cái tên này vì cho rằng nó miêu tả hoàn hảo chuyển động mềm mại, duyên dáng cùng âm thanh êm dịu mỗi khi cuộn kim loại co giãn. [1][4]

Chiếc Slinky nguyên bản cao 2,5 inch (64 mm) và gồm 98 vòng xoắn bằng thép Thụy Điển xanh đen cao cấp. Mẫu ban đầu này cao 2,5 inch và sử dụng 75 foot dây thép hàm lượng carbon cao sắp xếp thành 98 vòng. Món đồ chơi làm từ một sợi dây thép dài 80 foot cuộn lại, có khả năng nhào lộn xuống cầu thang hoặc kết thúc trong mớ rối tung. Để đáp ứng việc sản xuất, Richard đã tự sáng chế ra những cỗ máy có thể cuộn 80 foot dây thép thành một chiếc Slinky trong khoảng 10 giây. [1][4][6][5]

Khi món đồ chơi được hoàn thiện, phản ứng đầy phấn khích của lũ trẻ trong khu phố đã mang lại niềm hy vọng lớn. Tận mắt chứng kiến trẻ em xung quanh say mê dõi theo từng bước nhào lộn của cuộn kim loại, bà Betty James đã hoàn toàn đổi ý so với sự hoài nghi ban đầu và tin chắc rằng sản phẩm của chồng đã sẵn sàng ra mắt công chúng. [1]

Cú đánh cược 90 phút tại trung tâm thương mại Gimbels

Hai vợ chồng thành lập công ty James Industries và bắt đầu sản xuất Slinky tại Clifton Heights, Pennsylvania với giá 1 USD mỗi chiếc, dù một tài liệu của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) lại ghi nhận công ty được thành lập tại Hollidaysburg. Nhưng khi đem sản phẩm đi gõ cửa thị trường, họ vấp phải vô vàn khó khăn khi thuyết phục các cửa hàng bán lẻ tiếp nhận món đồ chơi mới lạ này. Richard James sau này kể lại với phóng viên rằng giới kinh doanh đồ chơi thời điểm đó hoàn toàn không muốn đoái hoài tới Slinky. Bà Betty James cũng khẳng định ban đầu không một ai chịu mua món đồ chơi do chồng bà tạo ra. [1][5][4][7]

Cơ hội bước ngoặt chỉ mở ra vào mùa mua sắm cuối năm, khi hai vợ chồng được phép dựng một mặt phẳng nghiêng tại khu đồ chơi của trung tâm thương mại Gimbels ở Philadelphia. Buổi biểu diễn giới thiệu sản phẩm diễn ra vào ngày 27 tháng 11 năm 1945, đúng ngày thứ Ba sau Lễ Tạ ơn. Giữa đám đông đang dạo quanh các quầy hàng, cuộn thép uốn mình bước từng nhịp xuống con dốc nghiêng, trực tiếp phô diễn chuyển động mềm mại mà không một lời chào hàng suông nào trước đó có thể miêu tả. [1]

Hiệu ứng thị giác ấy lập tức biến thành cơn sốt mua sắm chưa từng thấy. Toàn bộ 400 chiếc Slinky mang tới Gimbels được bán hết veo với giá 1 USD mỗi chiếc chỉ trong vòng một giờ rưỡi. Sức hút bùng nổ từ 90 phút trình diễn đã lan rộng khắp thị trường, đưa lượng tiêu thụ chạm mốc 22.000 chiếc tính đến hết kỳ nghỉ lễ năm 1945. Cũng trong tháng biểu diễn đầu tiên ấy, Richard James nộp đơn xin cấp bằng sáng chế cho Slinky và chính thức nhận được phê duyệt vào tháng 1 năm 1947. [1][4]

Sau thành công bất ngờ của Slinky trên thị trường, Richard James quyết định xin nghỉ việc để dành toàn bộ thời gian cho dự án đồ chơi. Bước sang năm 1946, đồ chơi Slinky lần đầu tiên được giới thiệu chính thức tại Hội chợ Đồ chơi Mỹ, bước ra sân chơi quy mô toàn quốc. Danh tiếng và đơn hàng ồ ạt đổ về biến cuộn lò xo thành hiện tượng thương mại, nhưng cũng chính lúc việc kinh doanh đang trên đà thăng hoa, những biến cố trong đời sống cá nhân của người kỹ sư bắt đầu nhen nhóm. [4][1]

Bi kịch Bolivia và bản lĩnh của người mẹ sáu con

Doanh số bán Slinky đạt đỉnh vào cuối thập niên 1950 trước khi bắt đầu sụt giảm do Richard James dần lơ là việc kinh doanh và lún sâu vào tôn giáo. Không chỉ xao nhãng chuyện điều hành xưởng, ông được cho là đã chuyển một lượng lớn tiền vốn của công ty cho một giáo phái tôn giáo. Việc đem tiền cúng dường giáo phái của Richard đã khiến công ty James Industries nhanh chóng rơi vào cảnh nợ nần chồng chất. [1][4]

Đến năm 1960, biến cố gia đình vỡ lở khi Richard James thông báo với Betty rằng ông sẽ sang Bolivia làm nhà truyền giáo cho tổ chức Dịch giả Kinh Thánh Wycliffe. Sau lời tuyên bố ấy, ông chuyển hẳn sang Bolivia định cư, bỏ lại bà một mình với 6 đứa con nhỏ giữa đống nợ nần ngập đầu. Đứng trước nguy cơ mất trắng cơ nghiệp, thay vì đi theo chồng hoặc chấp nhận bán tháo công ty, bà Betty James quyết định ở lại, ly hôn Richard và một mình đứng ra gánh vác toàn bộ quyền điều hành James Industries. [1]

Để xốc lại hoạt động sản xuất, năm 1964, bà Betty James chuyển nhà máy của công ty tới Hollidaysburg, Pennsylvania, từng bước giúp doanh nghiệp phát triển vượt bậc dưới sự dẫn dắt của bà. Trong quá trình tái thiết, dù giá thép lò xo tại Pennsylvania liên tục tăng cao, bà vẫn kiên quyết duy trì mức giá rẻ suốt chiều dài lịch sử để những gia đình nghèo có thể mua được món đồ chơi cho con em mình. [1]

Đối mặt với những biến động của thị trường, bà Betty James luôn cho rằng thành công kỳ diệu của món đồ chơi nằm ở chính sự đơn giản của nó. Bà nhận định ai đã cầm Slinky lên tay và chơi thì khó lòng đặt xuống. Bà cũng thẳng thắn phản bác những ai coi Slinky là mốt nhất thời và khẳng định cuộn lò xo này đã trở thành một tác phẩm kinh điển. [1][7]

Chú chó lò xo, khúc jingle huyền thoại và cuộc cách mạng nhựa

Theo giai thoại gia đình, ý tưởng mở rộng danh mục sản phẩm nảy sinh khi cậu bé Fredrick sáu tuổi nhìn chiếc Slinky dưới cây thông Noel và hỏi mẹ điều gì sẽ xảy ra nếu gắn thêm bánh xe. Mẹ cậu bé, bà Helen Herrick Malsed ở bang Washington, lập tức vẽ phác thảo rồi gửi thư đề xuất ý tưởng đồ chơi kéo tới James Industries. Doanh nghiệp nhanh chóng đón nhận và tung mẫu Slinky Dog ra thị trường vào năm 1952, kết hợp phần thân trước và sau bằng nhựa nối với nhau qua cuộn lò xo kim loại. Dù chưa từng một lần đặt chân đến thăm nhà máy, bà Helen Malsed đều đặn nhận khoản tiền bản quyền từ 60.000 đến 70.000 USD mỗi năm trong suốt 17 năm ròng. [6][1]

Đến năm 1962, nhằm củng cố vị thế thương hiệu trên màn ảnh nhỏ, bà Betty James trở thành người đứng sau quyết định sản xuất một đoạn nhạc quảng cáo truyền hình mang tính biểu tượng. Tại thành phố Columbia thuộc bang Nam Carolina, ba nhạc sĩ Johnny McCullough, Homer Fesperman và Charles Weagly cùng nhau sáng tác giai điệu mở đầu bằng câu hát vui nhộn về món đồ chơi biết tự bước xuống cầu thang một mình hoặc đi theo cặp. Đoạn giai điệu bắt tai ấy nhanh chóng găm sâu vào ký ức của các thế hệ trẻ nhỏ, trở thành đoạn jingle phát sóng lâu năm nhất trong toàn bộ lịch sử ngành quảng cáo. [4][1]

Bên cạnh mặt trận truyền thông, bà Betty James còn tìm cách giải quyết mối lo an toàn khi trẻ em nghịch ngợm các vòng thép cạnh những ổ cắm sinh hoạt. Để ngăn nguy cơ nguy hiểm nếu trẻ nhỏ cắm lò xo vào nguồn điện, phiên bản Slinky bằng nhựa ra đời vào thập niên 1970 như một giải pháp thay thế an toàn. Món đồ chơi Plastic Slinky thực chất do ông Donald James Reum thuộc công ty Avon Plastics tại Albany, Minnesota phát minh trong lúc tìm cách sản xuất ống tưới cây xoắn ốc. Sau nhiều năm để Reum gia công sản xuất, bà quyết định chuyển hẳn dây chuyền sang sản xuất độc quyền tại nhà máy của James. [1]

Dẫu vậy, thị trường đồ chơi không thiếu những ngã rẽ thăng trầm. James Industries thực chất đã ngừng sản xuất dòng sản phẩm Slinky Dog vài năm trước khi các nhà làm phim hoạt hình để mắt tới. Đến năm 1995, chú chó lò xo được thiết kế lại để xuất hiện trong loạt phim hoạt hình Toy Story của hãng Pixar với giọng lồng tiếng của Jim Varney và Blake Clark, đưa món đồ chơi trở lại tâm điểm văn hóa đại chúng. Nhưng ngoài phòng khách và các rạp chiếu bóng, cuộn kim loại nhún nhảy này còn bước vào những không gian mà ngay cả người thợ cơ khí năm xưa cũng chưa từng hình dung tới. [1]

Từ chiến hào Việt Nam đến quỹ đạo không trọng lực

Giữa những cánh rừng rậm rạp thời chiến tranh Việt Nam, những người lính Mỹ tìm thấy ở món đồ chơi trẻ em một công năng thực chiến bất ngờ. Thay vì phóng dây dài lên ngọn cây bằng súng phóng lựu M79 cồng kềnh và gây tiếng động, lính liên lạc mang theo cuộn Slinky trong ba lô tác chiến. Nhờ kích thước nhỏ gọn, thao tác giăng lắp nhanh gọn, êm ái và có thể tái sử dụng nhiều lần, cuộn thép trở thành một ăng-ten vô tuyến di động hoàn hảo cho các máy điện đàm sóng ngắn nội bộ. Lợi thế kỹ thuật này xuất phát từ việc chiếc lò xo kim loại sở hữu tần số cộng hưởng tự nhiên trong dải từ 7 đến 8 MHz. [1]

Rời khỏi chiến trường, kết cấu độc đáo của Slinky tiếp tục tiến vào các lớp học khi các giáo viên vật lý trung học sử dụng món đồ chơi này suốt nhiều năm để giảng dạy và mô phỏng trực quan các đặc tính của sóng. Slinky vốn là một chiếc lò xo mà ở trạng thái thả lỏng, các vòng xoắn luôn ép sát vào nhau và cần một lực nhất định mới kéo giãn ra được. Khi nhào lộn trên các bậc thang dưới sự điều khiển của định luật Hooke và lực hấp dẫn, món đồ chơi liên tục truyền năng lượng dọc theo toàn bộ chiều dài thân dưới dạng một sóng dọc. [5][3][1]

Chính cơ chế truyền sóng cơ học ấy đã tạo ra một hiện tượng làm kinh ngạc ngay cả các nhà khoa học. Khi treo dãn chiếc Slinky dưới trọng lực rồi đột ngột buông tay thả rơi, phần đáy lò xo hoàn toàn không rơi xuống mà dường như lơ lửng bất động giữa không trung. Phần đáy này thực chất dịch chuyển vừa đủ hướng về khối tâm quán tính khi lò xo co lại. Toàn bộ quá trình sụp đổ diễn ra trong khoảng 0,3 giây, tương ứng với thời gian sóng cơ truyền tín hiệu thả tự do từ đỉnh xuống đáy, và phần đáy chỉ bắt đầu rơi khi các vòng thép phía trên đã sụp chạm hoàn toàn vào nó. [3][1]

Hành trình thử thách vật lý của cuộn thép thậm chí vượt ra ngoài bầu khí quyển Trái Đất. Năm 1985, các phi hành gia trên tàu con thoi Discovery đã mang theo Slinky cùng một số món đồ chơi quen thuộc lên quỹ đạo để quay video thực nghiệm phản ứng của chúng trong môi trường không gian. Không còn trọng lực để kéo căng và tạo đà bước đi, một phi hành gia trên tàu đã mô tả cuộn lò xo chuyển động như thể đang bị rủ xuống. [1]

Bảo tàng MoMA, tấm tem bưu chính và nốt lặng cuối cùng

Đến dịp kỷ niệm 50 năm xuất hiện trên thị trường vào năm 1995, James Industries đã bán được hơn 250 triệu chiếc Slinky trên toàn cầu bằng chính những cỗ máy uốn thép ban đầu của Richard. Sau chặng đường dài giữ chức chủ tịch công ty từ năm 1960, bà Betty James đối mặt với tuổi già cùng bài toán tìm người kế nghiệp xứng đáng để duy trì cơ nghiệp. Năm 1998, bà quyết định bán lại doanh nghiệp cho Poof Products, Inc., nhưng đặt ra điều kiện tiên quyết là hoạt động sản xuất Slinky vẫn phải tiếp tục được giữ lại ở thị trấn Hollidaysburg. [5][1]

Cuộc chuyển giao không làm suy chuyển vị thế của cuộn thép mà trái lại đã nâng món đồ chơi bình dị lên tầm một biểu tượng văn hóa. Năm 1999, Bưu chính Hoa Kỳ phát hành mẫu tem in hình Slinky trong loạt tem Kỷ niệm Thế kỷ. Đến năm 2000, món đồ chơi chính thức bước vào Đại sảnh Danh vọng Đồ chơi Quốc gia tại The Strong ở Rochester, New York, đồng thời hiện diện trang trọng trong bộ sưu tập Kiến trúc và Thiết kế của Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại MoMA. Một năm sau, bà Betty James được tôn vinh tại Đại sảnh Danh vọng của Hiệp hội Công nghiệp Đồ chơi. Slinky tiếp tục ghi danh trong Danh sách Đồ chơi của Thế kỷ gồm 100 món đồ chơi đáng nhớ và sáng tạo nhất thế kỷ 20 vào năm 2003, cũng như được tạp chí TIME đưa vào danh sách 100 món đồ chơi vĩ đại nhất mọi thời đại. Tính chung trong 60 năm đầu tiên có mặt trên thị trường, khoảng 300 triệu chiếc Slinky đã được tiêu thụ khắp thế giới. [1][4]

Tháng 11 năm 2008, bà Betty James qua đời vì bệnh suy tim sung huyết ở tuổi 90 sau một đời bền bỉ bảo bọc món đồ chơi vượt qua mọi biến cố gia đình và thương trường. Hành trình rực rỡ ấy từng khởi đầu từ cú quệt tay bất cẩn của một kỹ sư xưởng tàu tại Philadelphia, khi chiếc lò xo giảm chấn rơi khỏi giá sách rồi tự uốn mình bước đi trên sàn gỗ. Người đàn ông nhìn thấy chuyển động kỳ diệu đầu tiên ấy đã sớm rũ bỏ tất cả, nhưng nhờ đôi tay kiên định của người mẹ ở lại, cuộn thép nhún nhảy đã đi trọn chặng đường để trở thành một huyền thoại bất tử. [1]

Nguồn

1. Slinky (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. [2005.12203] Oscillations of a suspended slinky (arxiv.org, nguồn gốc)
3. [1208.4629] Modeling a falling slinky (arxiv.org, nguồn gốc)
4. Slinky at 70: How the Toy Sprang Into Stores (time.com, bài viết)
5. Inventor of the Week: Archive (web.archive.org, bài viết)
6. Helen H. Malsed, 88, Creator of Slinky Toys - NYTimes.com (web.archive.org, bài viết)
7. LAS VEGAS RJ:LIFESTYLES: Novel Ideas (web.archive.org, bài viết)
8. ISUZU PULLS COMMERCIAL THAT PARODIED SLINKY ADS: INTRO TV SPOT FOR AMIGO SUV DREW CRITICISM; MARKETER SAYS FLIGHT WAS OVER | Ad Age (web.archive.org, bài viết)
9. Woman uses Slinky to keep squirrels from bird feeder - ABC13 Houston (abc13.com, bài viết)

Ảnh bìa: Slyronit · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons. Bố cục và chữ do Trải Nghiệm Sống thực hiện.