Cuộc đấu súng vì bệnh sốt vàng và mặt tối của lịch sử Đại Tây Dương

Sáng 29/12/1750, bác sĩ Parker Bennet mang kiếm và súng đến nhà John Williams ở Jamaica để giải quyết một cuộc tranh cãi y học. Khi cuộc đối đầu kết thúc, cả hai đều tử vong. Mồi lửa không chỉ là danh dự cá nhân mà còn là một câu hỏi đang chia rẽ giới thầy thuốc: bệnh sốt vàng xuất phát từ châu Mỹ hay được đưa qua Đại Tây Dương từ châu Phi? [1]

Williams cho rằng bệnh có nguồn gốc châu Phi, trái với quan niệm phổ biến của nhiều người châu Âu đương thời. Cách giải thích này về sau được xác nhận là đúng về hướng lan truyền chính: virus sốt vàng đã tồn tại ở châu Phi từ lâu rồi vượt đại dương trên những con tàu nối châu Phi với châu Mỹ. Vì thế, cuộc đấu không chỉ kể về hai bác sĩ nóng nảy; nó mở ra câu chuyện lớn hơn về dịch bệnh, quyền lực thuộc địa và hoạt động buôn bán nô lệ. [1]

Vì sao một cuốn sách y học dẫn đến bạo lực?

Năm 1750, Williams xuất bản một cuốn sách mỏng về sốt vàng, căn bệnh có thể gây vàng da, vàng mắt và trong trường hợp nặng khiến người bệnh nôn ra máu sẫm màu. Ông từng làm bác sĩ trên các tàu buôn nô lệ qua Đại Tây Dương trước khi định cư tại Kingston, một cảng quan trọng của hoạt động này. Kinh nghiệm chữa bệnh thực tế trở thành cơ sở để Williams công kích những thầy thuốc được đào tạo tại đại học châu Âu. [1]

Bennet thuộc chính nhóm bị công kích. Ông đáp trả bằng cách liên tục gọi đối thủ là “Mister Williams”, ngụ ý Williams không có bằng cấp y khoa và không đáng được xem là bác sĩ. Hai bên còn cáo buộc nhau chữa bệnh nguy hiểm, viết những lời chế giễu và cạnh tranh giành bệnh nhân. Tranh luận về kiến thức vì thế bị trộn với địa vị nghề nghiệp, thu nhập và danh dự, những yếu tố khiến bất đồng nhanh chóng vượt khỏi phạm vi chuyên môn. [1]

Cuộc quyết đấu đã diễn ra thế nào?

Bennet đến nhà Williams vào sáng sớm với một người hầu trẻ mang theo vũ khí. Từ ban công, Williams thấy đối phương tạm thời không cầm súng nên nổ súng qua khe cửa. Bennet bị trúng những viên chì nhỏ ở ngực rồi ở đầu gối. Khi Bennet cố rút kiếm nhưng lưỡi kiếm mắc trong vỏ, Williams tiến tới và đâm xuyên ngực ông. [1]

Bennet vẫn kịp rút được kiếm và đâm vào vùng dưới xương đòn của Williams, làm tổn thương tĩnh mạch cảnh. Williams chết sau vài bước chân, còn Bennet qua đời vài giờ sau vì vết thương xuyên cả hai phổi. Đây không phải một cuộc đấu được tiến hành trật tự theo nghi thức lãng mạn thường thấy trong văn chương, mà là chuỗi phục kích, vũ khí trục trặc và hành động bộc phát dẫn đến hai cái chết. [1]

Sốt vàng đã vượt Đại Tây Dương bằng cách nào?

Trong thế kỷ 18, nhiều người châu Âu cho rằng sốt vàng sinh ra ở châu Mỹ rồi mới lan sang châu Phi. Williams đảo ngược giả thuyết ấy. Theo hiểu biết được trình bày trong bài khảo cứu của Science History Institute năm 2021, căn bệnh xuất hiện từ hàng nghìn năm trước tại châu Phi. Sau khi người châu Âu tiếp xúc với châu Mỹ, virus được đưa sang phía tây trên các chuyến tàu Đại Tây Dương. [1]

Có hai con đường khả dĩ được nêu ra: muỗi mang virus ẩn trên tàu, hoặc virus hiện diện trong máu của thủy thủ và những người châu Phi bị cưỡng bức đưa lên tàu. Hai khả năng này không loại trừ nhau. Điều có thể xác định là mạng lưới hàng hải đã tạo phương tiện cho mầm bệnh đi giữa các lục địa; nguồn không cho biết mỗi con đường đóng góp bao nhiêu trong những lần du nhập ban đầu. [1]

Vì sao nguồn gốc căn bệnh trở thành vấn đề chính trị?

Nếu sốt vàng được xem là sản phẩm của châu Mỹ, người châu Âu có thể tiếp tục hình dung thuộc địa như một miền đất hoang dã, tự thân chứa đầy hiểm họa. Giả thuyết bệnh đến từ châu Phi trên những con tàu xuyên Đại Tây Dương lại hướng sự chú ý về chính hệ thống giao thương do các đế quốc vận hành. Bất đồng y học vì thế đồng thời là tranh chấp về cách châu Âu nhìn thuộc địa và nhìn nhận trách nhiệm của mình trong sự lan truyền bệnh tật. [1]

Điều đó không có nghĩa Williams đứng ngoài hệ thống mà lập luận của ông vô tình phơi bày. Cả Williams lẫn Bennet đều từng làm việc trên tàu buôn nô lệ, còn Williams tiếp tục gắn với hoạt động này sau khi đến Kingston. Họ thu thập kinh nghiệm về bệnh nhiệt đới trong một không gian được duy trì bằng cưỡng bức và bóc lột. Kiến thức y học ở đây không tách rời điều kiện xã hội đã tạo cơ hội cho nó hình thành. [1]

Dịch bệnh đã tác động đến chế độ nô lệ ra sao?

Trong giai đoạn đầu của quá trình thuộc địa hóa, các chủ đồn điền ở châu Mỹ còn sử dụng lao động bản địa bị cưỡng bức và người châu Âu làm việc theo khế ước. Nhiều người trong hai nhóm này chết vì các bệnh nhiệt đới, đặc biệt là sốt vàng và sốt rét. Những người châu Phi cũng mắc bệnh và tử vong, nhưng những người từng phơi nhiễm rồi sống sót có thể đã hình thành khả năng miễn dịch, khiến tỷ lệ tử vong của họ thấp hơn trong môi trường dịch bệnh. [1]

Một số đặc điểm di truyền phổ biến hơn ở người đến từ vùng hạ Sahara, chẳng hạn hồng cầu hình liềm, còn có thể giúp chống lại ký sinh trùng sốt rét. Lợi thế sinh học trước bệnh tật không bảo vệ họ khỏi bạo lực của con người; trái lại, giới chủ thuộc địa đã biến nó thành lý do kinh tế để mở rộng việc mua bán và cưỡng bức lao động người châu Phi. Đây là mối liên hệ lịch sử giữa bệnh nhiệt đới và sự phát triển của chế độ nô lệ, không phải dấu hiệu cho thấy một cộng đồng miễn nhiễm hoàn toàn với bệnh. [1]

Nhìn từ cuộc quyết đấu năm 1750, sốt vàng hiện ra trên ba tầng cùng lúc. Nó là một vấn đề sinh học cần xác định nguồn gốc, một chủ đề nghề nghiệp khiến hai bác sĩ cạnh tranh lao vào bạo lực, và một tác nhân làm thay đổi lựa chọn lao động của xã hội thuộc địa. Việc Williams đoán đúng hướng di chuyển của căn bệnh không xóa được vai trò của ông trong hệ thống buôn người; chính nghịch lý ấy khiến câu chuyện y học này phản chiếu rõ lịch sử Đại Tây Dương. [1]