Những hòn đá “tự đi” trong sa mạc: Ai đã đẩy chúng?

Giữa một lòng hồ khô, hòn đá nằm im ở cuối đường rãnh kéo dài trên nền đất nứt nẻ. Không có dấu chân bên cạnh. Không có bánh xe. Nhìn bức ảnh ấy, rất dễ tưởng tượng rằng ai đó đã kéo hòn đá đi rồi cẩn thận xóa sạch mọi bằng chứng.

Ở Racetrack Playa, thuộc Vườn quốc gia Death Valley của Mỹ, những dấu vết như thế từng khiến các nhà nghiên cứu bối rối suốt nhiều thập niên. Cái khó không phải là tìm thấy đá hay đường đi của chúng. Cái khó là có mặt đúng lúc chuyển động diễn ra. Và khi khoảnh khắc ấy cuối cùng được ghi nhận, thứ đẩy đá lại mỏng manh hơn nhiều người hình dung.

Hiện trường còn đó, chuyển động đã biến mất

Racetrack là một lòng hồ thường khô, nằm giữa địa hình núi sa mạc. Nền đất có thể giữ lại rãnh trượt sau khi nước rút và bùn khô. Vì vậy, khách đến vào một ngày nắng dễ thấy kết quả của một sự kiện mà thời tiết lúc ấy không còn gợi ra nguyên nhân.

Đó là chi tiết quan trọng: cảnh vật khi ta quan sát không nhất thiết giống cảnh vật lúc sự việc xảy ra. Nhìn nền đất khô rồi chỉ tìm một lực có thể kéo đá trên mặt đất khô sẽ bỏ qua phần còn thiếu của câu chuyện. Theo thông tin của vườn quốc gia, nước, băng và gió phối hợp tạo nên hiện tượng này. Nguồn: NPS

Lời giải nằm trong một lớp băng mỏng

Trong nghiên cứu công bố năm 2014, nhóm do Richard Norris tại Scripps dẫn dắt đã báo cáo quan sát trực tiếp những hòn đá chuyển động. Thay vì chờ một trận cuồng phong hất tung đá, họ gặp một tổ hợp điều kiện tinh tế hơn: nước đọng nông, đêm đủ lạnh để đóng băng, rồi nắng làm băng bắt đầu vỡ.

Những tấm băng nổi bị gió đẩy, tì vào đá và khiến chúng trượt trên lớp bùn bên dưới. Chuyển động chậm đến mức một người chỉ liếc qua có thể không nhận ra. Nghiên cứu được công bố sau các quan sát vào mùa đông 2013–2014, chứ không phải một phát hiện vừa xảy ra gần đây. Nguồn: Scripps

Điểm bất ngờ nằm ở cách lực được truyền đi. Một cơn gió không cần trực tiếp thắng toàn bộ lực cản của hòn đá. Nó có thể tác động lên một tấm băng rộng hơn, rồi tấm băng truyền lực sang đá. Có thể hình dung việc đẩy một khay có nhiều vật nằm trước mép khay: lực tác dụng vào khay và lực tác dụng vào từng vật không phải hai câu chuyện tách rời.

Vì sao những đường trượt không giống nhau?

Nếu mọi hòn đá cùng bị gió đẩy, tại sao có đường thẳng, có đường đổi hướng, có những vệt dường như song song? Câu hỏi ấy khiến lời giải bằng một nguyên nhân đơn lẻ nghe chưa đủ thuyết phục.

Nhưng mặt hồ không phải một băng chuyền hoàn hảo. Những tấm băng có thể nứt, xoay hoặc tác động khác nhau lên từng hòn đá. Điều kiện nền bùn và sự phân bố nước cũng không đồng nhất. Chỉ cần các yếu tố thay đổi theo thời gian, đường đi cuối cùng đã có thể khác nhau. Vệt trượt là bản ghi của cả một quá trình, không phải mũi tên chỉ hướng gió trong duy nhất một khoảnh khắc.

Nghiên cứu quan sát trực tiếp giúp kiểm chứng cơ chế ở những sự kiện được ghi nhận. Điều đó không có nghĩa có thể nhìn một ảnh bất kỳ rồi kể lại chính xác từng giây chuyển động của mọi hòn đá trong lịch sử. Phân biệt hai mức khẳng định này giúp câu chuyện vừa hấp dẫn vừa đúng với bằng chứng.

Một bí ẩn được giải không làm cảnh vật bớt kỳ lạ

Có hai cách kể về Racetrack. Cách thứ nhất giữ người đọc trong cảm giác “không ai giải thích nổi”. Cách thứ hai cho thấy điều kiện bình thường có thể kết hợp thành một kết quả rất khác thường. Cách thứ hai thú vị hơn ở chỗ nó mở ra một câu hỏi mới: còn bao nhiêu hiện tượng chúng ta hiểu sai chỉ vì chưa nhìn đúng thời điểm?

Hãy thử tưởng tượng một chiếc áo phơi đã khô khi bạn đi ngang. Chỉ nhìn nó, bạn không thể kết luận rằng trời chưa từng mưa. Đường trượt ở Racetrack cũng đòi hỏi cách suy nghĩ tương tự: đi ngược từ dấu vết đến hoàn cảnh có thể tạo ra dấu vết ấy, rồi tìm cách quan sát hoặc đo đạc để kiểm chứng.

Nếu có dịp đến đây, điều đáng giữ lại là ảnh chụp và trải nghiệm. Không nên dịch chuyển đá để tạo một đường trượt đẹp hơn, cũng không đi lên nền hồ khi còn ướt. Dấu chân của người có thể làm hỏng chính “trang giấy” mà thiên nhiên dùng để ghi lại chuyển động.

Những hòn đá không tự có ý muốn đi đâu. Nhưng hành trình của chúng nhắc ta rằng một cảnh tượng đứng yên vẫn có thể chứa cả một câu chuyện về nước, nhiệt độ và gió. Muốn đọc được câu chuyện ấy, đôi khi điều cần nhất không phải một lời giải ly kỳ hơn, mà là sự kiên nhẫn chờ đúng lúc.