Guayule ở Manzanar: Nghiên cứu cao su sau hàng rào thời chiến

Đầu năm 1942, Mỹ và các đồng minh mất quyền tiếp cận hơn 95% nguồn cao su sau khi Nhật Bản kiểm soát nhiều khu vực sản xuất ở Đông Nam Á. Cùng lúc ấy, chính quyền Mỹ đưa hơn 110.000 người Mỹ gốc Nhật vào các cơ sở giam giữ. Hai diễn biến tưởng như tách biệt đã gặp nhau tại Manzanar, California: một nhóm người bị tước tự do lại tham gia tìm kiếm vật liệu thiết yếu cho quốc gia đang giam giữ họ. Trung tâm của công việc ấy là guayule, một cây bụi sa mạc có khả năng tạo latex dùng để sản xuất cao su tự nhiên. [1]

Vì sao cao su trở thành vấn đề sống còn?

Trước cuộc tấn công Trân Châu Cảng, Mỹ phụ thuộc nặng nề vào cao su nhập khẩu. Phần lớn cao su tự nhiên khi đó đến từ Hevea brasiliensis, loài cây có nguồn gốc Nam Mỹ nhưng được trồng rộng rãi trên các đồn điền Đông Nam Á. Cao su hiện diện trong lốp xe, quần áo chống nước, vật liệu cách điện và nhiều thiết bị quân sự. Khi các tuyến cung ứng bị cắt đứt, thiếu cao su không còn là chuyện giá cả mà trở thành điểm yếu của cả hệ thống vận tải và sản xuất thời chiến. [1]

Cao su tổng hợp đã tồn tại, nhưng năng lực của Mỹ còn tụt lại và sản phẩm thời đó chưa thay thế hoàn toàn cao su tự nhiên về độ đàn hồi và sức bền kéo. Nguyên liệu để sản xuất nó, như các sản phẩm từ dầu mỏ, cũng phải cạnh tranh với những nhu cầu công nghiệp khác. Vì vậy, việc tìm một cây tạo cao su có thể trồng trong nước là hướng bổ sung hợp lý: nó không giải quyết tức thì cuộc khủng hoảng, nhưng có thể giảm sự phụ thuộc vào một vùng cung ứng ở xa. [1]

Guayule có gì khiến người ta kỳ vọng?

Guayule, tên khoa học Parthenium argentatum, là cây bụi thân gỗ nhỏ, chịu hạn, sống ở các vùng sa mạc cao thuộc miền bắc Mexico và một phần tây nam Texas. Cây tạo ra lượng latex đáng kể nhưng trước chiến tranh chưa trở thành cây trồng thương mại quan trọng. Sự kết hợp giữa khả năng chịu khô và tạo cao su khiến nó phù hợp với câu hỏi cấp bách lúc ấy: liệu đất khô hạn của Mỹ có thể nuôi một nguồn cao su tự nhiên nội địa hay không? [1]

Khó khăn nằm ở khoảng cách giữa việc một loài cây “có cao su” và việc xây dựng được ngành sản xuất. Người nghiên cứu phải nhân giống đủ nhiều cây, chọn đặc tính phù hợp với khí hậu, kiểm soát quá trình thụ phấn, rồi tách cao su khỏi mô thực vật với chất lượng ổn định. Nói cách khác, guayule không phải nguyên liệu chỉ cần thu hái là dùng được. Nó đặt ra đồng thời các bài toán về di truyền, trồng trọt, cơ khí và hóa học. [1]

Tại sao nghiên cứu lại diễn ra ở Manzanar?

Robert A. Emerson, một chuyên gia quang hợp tại California Institute of Technology, phản đối chính sách giam giữ và nhận ra trong Manzanar có các nhà hóa học, thực vật học, sinh lý học thực vật cùng những người làm vườn giàu kinh nghiệm. Ông cho rằng dự án guayule vừa tận dụng được năng lực khoa học đang bị bỏ phí, vừa cho thấy người Mỹ gốc Nhật sẵn sàng đóng góp cho đất nước. Emerson vận động để được phép nghiên cứu và mời học trò cũ Shimpe Nishimura tham gia lãnh đạo công việc tại trại. [1]

Cách lý giải ấy chứa một nghịch lý đạo đức rõ rệt. Năng lực của những người bị giam được coi là hữu ích cho an ninh quốc gia, nhưng chính họ lại bị xem là mối đe dọa chỉ vì nguồn gốc. Công việc khoa học có thể giúp họ duy trì nghề nghiệp và chứng minh khả năng, song không làm cho việc giam giữ trở nên công bằng. Manzanar vì thế không đơn thuần là địa điểm của một dự án nông nghiệp; nó cho thấy khoa học vẫn có thể vận hành bên trong một chính sách phân biệt đối xử. [1]

Nhóm nghiên cứu đã làm được gì sau hàng rào?

Các thí nghiệm bắt đầu trong những phòng ủi đồ, phòng khám được cải tạo và nhà kính tự dựng. Thiếu dụng cụ thủy tinh, cư dân tận dụng lọ thực phẩm; cây non phải đối mặt với gió mạnh, côn trùng, chuột và thỏ hoang. Nước, điện và nhân lực cũng không ổn định. Trong hoàn cảnh đó, nhóm nghiên cứu vẫn tìm được cách nhân guayule từ cành giâm bằng hormone kích thích ra rễ, luống ươm có sưởi và lớp mùn lá ẩm làm môi trường cho cây non. [1]

Nhóm còn phát triển phương pháp thụ phấn chéo cho những bông hoa nhỏ của guayule, tạo cây lai thích nghi với môi trường sa mạc cao ít nước tưới. Trong khâu chế biến, họ đi từ một máy xay đồ uống nhỏ đến những máy nghiền lớn hơn lắp bằng bộ phận tận dụng từ máy giặt và ô tô. Quy trình nghiền, làm sạch do họ phát triển tạo ra cao su ít xơ và ít nhựa hơn. Các phép thử được tường thuật khi ấy cho thấy sản phẩm Manzanar có độ bền đáng chú ý, dù con số so sánh giữa các nhóm chỉ phản ánh điều kiện thử nghiệm thời chiến. [1]

Vì sao thành quả không đưa guayule thành ngành lớn?

Dự án Manzanar thiếu tiền và thường bị xem là công việc trùng lặp với chương trình cao su khẩn cấp lớn hơn đặt tại Salinas. Thành kiến cũng ảnh hưởng đến cách ghi nhận: khi quy trình chiết xuất được giới thiệu với giới công nghiệp, có ý kiến muốn gắn nó với tên Emerson thay vì nhắc đến kỹ năng của các nhà nghiên cứu người Mỹ gốc Nhật. Về sau, một số cơ quan và nhà khoa học ủng hộ kinh phí, nhưng sự hỗ trợ ấy đến trong lúc nhu cầu thời chiến bắt đầu thay đổi. [1]

Khi chiến tranh chuyển biến có lợi cho phe Đồng minh, nhóm Manzanar dần phân tán. Lệnh loại trừ người Mỹ gốc Nhật khỏi Bờ Tây được dỡ bỏ vào tháng 12 năm 1944, còn cao su tổng hợp từ dầu mỏ trở nên khả thi hơn về kinh tế. Những kế hoạch hậu chiến nhằm lập cộng đồng trồng guayule cũng vấp phải thiếu vốn, sự phản đối và thực tế rằng nhiều người từng bị giam muốn trở về nơi có trường học, dịch vụ y tế cùng việc làm ổn định, thay vì chờ một cây trồng chậm lớn. [1]

Di sản nào còn lại từ một dự án dang dở?

Guayule không trở thành lời giải thương mại lớn sau Thế chiến II, nhưng công việc tại Manzanar không biến mất hoàn toàn. Các thành viên của nhóm cùng đứng tên những bài báo trong lĩnh vực sinh học, thực vật học và hóa học, dựa trên nghiên cứu thực hiện sau hàng rào. Họ đã góp thêm hiểu biết về nhân giống, di truyền và chế biến một loài cây khó thương mại hóa, đồng thời chứng minh rằng điều kiện thiếu thốn không đồng nghĩa với công việc khoa học không có giá trị. [1]

Điều đáng nhớ nhất không phải câu chuyện một loài cây đã “cứu” nước Mỹ, bởi guayule chưa đạt tới vai trò đó. Giá trị của câu chuyện nằm ở điểm giao giữa vật liệu chiến lược và quyền con người: chính quyền cần kiến thức của những người mà họ không trao quyền tự do. Nhìn lại Manzanar qua cây guayule giúp thấy lịch sử công nghệ không chỉ được quyết định trong phòng thí nghiệm lớn; nó còn chịu tác động của định kiến, cách phân bổ nguồn lực và việc xã hội lựa chọn ghi tên ai vào thành quả chung. [1]