Hành trình 45 năm của vệ tinh Meteor 2-7 và lời cảnh báo rác vũ trụ năm 2026

Tháng 10 năm 2026, mạng lưới radar quan sát không gian toàn cầu phát hiện một sự cố bất thường ở độ cao hơn 800 km so với bề mặt Trái Đất. Vệ tinh khí tượng Meteor 2-7, một di sản từ thời Liên Xô từng hoạt động rực rỡ vào thập niên 1980, đã vỡ vụn thành hàng chục mảnh nhỏ. Sự việc này nhanh chóng thu hút sự chú ý của các chuyên gia an toàn vũ trụ, bởi những mảnh vỡ mới phát sinh không chỉ kết thúc chặng đường hàng thập kỷ trôi dạt của một vệ tinh đã ngừng hoạt động mà còn mở ra mối đe dọa dai dẳng đối với môi trường quỹ đạo Trái Đất. [1]

Từ sứ mệnh năm 1981 đến trạng thái trôi dạt suốt nhiều thập kỷ

Tháng 5 năm 1981, Liên Xô chính thức phóng vệ tinh Meteor 2-7 vào không gian. Thuộc dòng vệ tinh khí tượng Meteor, thiết bị này mang nhiệm vụ quan sát các lớp mây và thu thập dữ liệu chi tiết về bầu khí quyển Trái Đất. Ở thời điểm đó, đây là một phần quan trọng trong chương trình nghiên cứu thời tiết và môi trường không gian của Liên Xô. [1]

Sau khi hoàn thành xong vòng đời hoạt động, Meteor 2-7 biến thành một vật thể trôi dạt thụ động. Vệ tinh này duy trì quỹ đạo di chuyển quanh Trái Đất ở độ cao khoảng 800 đến 900 km (tương đương 500 đến 560 dặm). Trong suốt nhiều thập kỷ, nó tồn tại như một khối kim loại im lìm giữa không gian bao la, cho đến khi sự cố bất ngờ diễn ra vào mùa thu năm 2026. [1]

Khoảnh khắc tan vỡ vào tháng 10 năm 2026 và dấu vết từ radar

Sự cố vỡ vụn của Meteor 2-7 được ghi nhận vào ngày 5 tháng 10 năm 2026 nhờ hệ thống radar LeoLabs Delta thuộc công ty LeoLabs. Khi vệ tinh này đi qua trạm radar đặt tại Tây Úc, hệ thống đã phát hiện nhiều vật thể mới xuất hiện bất thường ở khu vực xung quanh. Các quan sát tiếp theo từ những trạm radar khác trong mạng lưới toàn cầu nhanh chóng xác nhận một sự kiện phát tán mảnh vỡ đã thực sự xảy ra. [1]

Nhà nghiên cứu rác vũ trụ Jim Shell đã khoanh vùng thời gian diễn ra sự cố vào khoảng 09:45 UTC (với biên độ dao động cộng trừ 10 phút) ngày 5 tháng 10 năm 2026. Sự kiện này được LeoLabs đánh giá là một mắt xích mới trong chuỗi sự cố phát tán mảnh vỡ đáng lo ngại trên quỹ đạo trong nửa năm qua, làm gia tăng rủi ro đối với các hoạt động không gian. [1]

Hai giả thuyết lớn: Nổ nội tại hay va chạm trên quỹ đạo mật độ cao?

Nguyên nhân khiến Meteor 2-7 vỡ vụn hiện vẫn đặt ra nhiều dấu hỏi cho các nhà quan sát không gian. Giả thuyết đầu tiên được đưa ra là vệ tinh đã trải qua một sự cố nổ hoặc hỏng hóc từ bên trong, có thể do nguồn năng lượng tàn dư tích tụ qua hàng chục năm trôi dạt. [1]

Tuy nhiên, một khả năng khác được chuyên gia Jim Shell đặt ra là va chạm cơ học với một vật thể khác. Vị trí xảy ra sự kiện ở độ cao 855 km là nơi có mật độ rác vũ trụ rất cao. Hơn nữa, tại thời điểm ước tính, vệ tinh có độ nghiêng quỹ đạo 81 độ này đang ở gần vị trí vĩ độ cao nhất của nó—nơi tập trung mật độ mảnh vỡ không gian dày đặc nhất. Với vô số mảnh vỡ nhỏ không thể theo dõi bằng radar hiện nay, cú va chạm từ một vật thể vô hình hoàn toàn có thể đã xé rách Meteor 2-7 mà chúng ta khó lòng xác minh chắc chắn. [1]

Vì sao rác thải ở độ cao 800 km lại tồn tại đến hàng thế kỷ?

Mức độ nguy hiểm của sự cố không chỉ nằm ở số lượng mảnh vỡ phát sinh mà còn ở độ cao mà nó xảy ra. Ở độ cao khoảng 800 km so với bề mặt Trái Đất, bầu khí quyển cực kỳ mỏng. Lực ma sát tại đây không đủ mạnh để làm chậm các vật thể và kéo chúng rơi về phía khí quyển dày để bốc cháy trong thời gian ngắn. [1]

Theo đánh giá từ Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Hoa Kỳ (NASA), những mảnh vỡ ở độ cao 800 km có thể lơ lửng trên quỹ đạo trong nhiều thập kỷ hoặc thậm chí hàng thế kỷ, tùy thuộc vào kích thước và hình dáng của chúng. Các vật thể trên quỹ đạo tầm thấp di chuyển với vận tốc cực lớn, lên tới khoảng 28.000 km/h (tương đương 17.500 dặm/giờ). Ở tốc độ này, ngay cả một mảnh rác nhỏ chỉ dài vài milimét hay 1 centimet cũng sở hữu động năng khổng lồ, đủ sức phá hủy hoàn toàn hoặc làm hư hỏng nặng một vệ tinh đang hoạt động. NASA ước tính hiện có hàng trăm nghìn mảnh vỡ kích thước từ 1 centimet trở lên và hàng triệu mảnh vỡ nhỏ hơn đang trôi dạt ngoài không gian. [1]

Hiệu ứng Kessler và bóng ma chuỗi va chạm dây chuyền

Sự gia tăng liên tục của các mảnh vỡ từ những sự cố như Meteor 2-7 gợi lại mối lo ngại về Hiệu ứng Kessler (Kessler Syndrome). Đây là mô hình lý thuyết được nhà khoa học Donald Kessler cùng đồng nghiệp Burton Cour-Palais tại NASA đề xuất từ năm 1978. Lý thuyết này cảnh báo về một phản ứng dây chuyền: một vụ va chạm tạo ra các mảnh vỡ, rồi các mảnh vỡ đó tiếp tục gây ra nhiều vụ va chạm mới, dần biến một vùng quỹ đạo thành khu vực nguy hiểm. [1]

Hiệu ứng Kessler không có nghĩa là một vụ vỡ vệ tinh sẽ ngay lập tức bao bọc Trái Đất bằng một đám mây rác không thể xuyên qua. Thay vào đó, hàng loạt vụ vỡ lẻ tẻ qua nhiều năm—như sự cố của vệ tinh Starlink 34343 vào tháng 3 hay vụ vỡ thân tên lửa Trường Chinh (Long March) của Trung Quốc vào tháng 8 năm 2026—đang tích tụ dần vật liệu trên quỹ đạo. Mỗi sự kiện vỡ vụn mới lại kéo môi trường vũ trụ tiến gần hơn tới ngưỡng bùng nổ của chuỗi va chạm không thể đảo ngược. [1]