Harry Gold: Vì sao một nhà hóa học trở thành mắt xích gián điệp nguyên tử?

Harry Gold bước vào hoạt động gián điệp không phải vì sở hữu kiến thức đủ để chế tạo bom nguyên tử, mà vì ông tin mình đang phục vụ một lý tưởng lớn hơn. Nghèo khó, sự kỳ thị nhằm vào gia đình Do Thái nhập cư và mong muốn được học hóa học đã khiến Gold dễ bị thuyết phục rằng chuyển bí mật kỹ thuật cho Liên Xô là cách chống lại bất công. [1]

Năm 1945, ông nhận một gói tài liệu từ Klaus Fuchs ở Santa Fe rồi chuyển tiếp cho David Greenglass tại Albuquerque. Sau lần gặp Fuchs vào tháng 9 năm đó, Gold mang một gói tài liệu khác qua nhiều chặng xe buýt, máy bay và tàu hỏa để tới New York. Trong 14 ngày, ông gần như không rời mắt khỏi gói giấy; nơi hiếm hoi giúp ông bớt căng thẳng lại là phòng thí nghiệm. Câu chuyện ấy mở ra nghịch lý của nhân vật: hóa học vừa là năng lực đưa ông vào mạng lưới gián điệp, vừa là nơi ông tìm cách trốn khỏi gánh nặng của chính mình. [1]

Tuổi trẻ giữa nghèo khó và định kiến

Gold lớn lên ở South Philadelphia, trong gia đình Do Thái nhập cư thường xuyên chịu kỳ thị. Cha ông làm việc tại một nhà máy sản xuất máy hát và từng bị buộc phải làm phần việc nặng nhọc một mình, đến mức các đầu ngón tay rướm máu. Gold cũng từng bị các băng nhóm bắt nạt trên đường từ thư viện về nhà. Những trải nghiệm ấy không tự động biến ông thành gián điệp, nhưng tạo nên nỗi ám ảnh về sự bất công mà sau này ông dùng để giải thích lựa chọn của mình. [1]

Gold sớm tìm thấy một lối đi trong hóa học. Ông làm việc tại Penn Sugar từ tuổi thiếu niên, bắt đầu với việc rửa đồ dùng rồi trở thành phụ tá phòng thí nghiệm. Ông học các lớp hướng tới bằng hóa học, nhưng khi cha mất việc năm 1931, Gold phải bỏ học để nuôi gia đình. Penn Sugar sa thải ông vào cuối năm 1932, khiến nguy cơ mất nhà trở nên cụ thể. Một người bạn tên Tom Black sau đó tìm cho ông việc tại một nhà máy xà phòng ở New Jersey. [1]

Lý tưởng sai lệch mở cánh cửa

Black là một người cộng sản và đưa Gold tới các cuộc họp chính trị. Ban đầu Gold không có thiện cảm với những người ông gặp, nhưng Black dần thuyết phục ông rằng Liên Xô cần công nghệ để phát triển công nghiệp và cải thiện đời sống, trong khi các công ty Mỹ quá dè dặt trong việc cấp phép kỹ thuật. Với Gold, lập luận ấy gắn với ký ức về gia đình nghèo khó và sự kỳ thị ông từng chứng kiến. [1]

Gold còn tin sai rằng Liên Xô đã xóa bỏ sự phân biệt đối với người Do Thái. Vì vậy, ông tự xem việc lấy bí mật công nghiệp như một cách chống lại nạn bài Do Thái ở Mỹ. Từ suy nghĩ đó, hành vi ăn cắp tài liệu được ông biến thành một nhiệm vụ có ý nghĩa rộng lớn hơn bản thân. Ông sao chép giấy tờ về sơn, vecni, dung môi, chất tẩy rửa và cồn, ban đầu giao cho Black rồi tự mang tới New York. [1]

Các chuyến đi nhanh chóng trở thành công việc kiệt sức: đi tàu qua đêm, chờ trong giá rét hoặc mưa, tìm cách tránh bị theo dõi và nói dối gia đình. Gold vẫn tiếp tục vì mỗi yêu cầu mới lại được ông gắn với hình ảnh những người nghèo cần được giúp đỡ. Đây là điểm quan trọng trong quá trình biến một lựa chọn ban đầu thành thói quen: ông không chỉ bị kéo vào một lần, mà liên tục tìm lý do để tự thuyết phục mình đi tiếp. [1]

Hóa học giữ ông ở lại mạng lưới

Dù hoạt động bí mật ngày càng nặng nề, Gold vẫn xem mình trước hết là một nhà hóa học. Ông nghiên cứu khuếch tán nhiệt, tức tạo chênh lệch nhiệt độ để tách các thành phần trong một hỗn hợp. Một dự án ông theo đuổi là tìm cách thu hồi carbon dioxide từ khí thải để tạo đá khô. Gold mô tả mình là người làm thí nghiệm kiên nhẫn, thường loại dần từng sai sót thay vì trông chờ một phát hiện bất ngờ. [1]

Năm 1938, những người điều hành mạng lưới đề nghị trả học phí để Gold học tại Xavier University ở Cincinnati. Khoản hỗ trợ này đi kèm mục đích khác: ông được đặt gần một cơ sở hàng không để tiếp tục chuyển tài liệu. Gold vẫn vui mừng vì cuối cùng được học đại học, và sau này gọi quãng thời gian ở đó là những năm hạnh phúc nhất đời mình. Chính sự kết hợp giữa ước mơ học tập và nhiệm vụ bí mật khiến ông khó dứt khỏi mạng lưới. [1]

Sau khi trở lại Philadelphia, Gold tiếp tục hoạt động dù từng muốn rút lui. Có thể ông cảm thấy mắc nợ những người đã giúp mình học tiếp; bài viết cũng cho rằng sự cô độc và cảm giác có mục đích có thể đã giữ ông lại. Khi Đức Quốc xã tấn công Liên Xô năm 1941, Gold lại tự thuyết phục rằng thông tin kỹ thuật sẽ giúp chống kẻ thù mà ông căm ghét. [1]

Mắt xích giữa Fuchs và Greenglass

Cuối năm 1943, Gold được giao liên lạc với Klaus Fuchs, nhà vật lý sinh tại Đức, từng rời Đức Quốc xã vì hoạt động cộng sản và sang Mỹ tham gia Dự án Manhattan. Hai người gặp nhau tại New York ngày 5 tháng 2 năm 1944. Trong những lần gặp sau đó, Fuchs trao cho Gold các phong bì chứa sơ đồ và phép tính liên quan tới công việc chế tạo bom nguyên tử. [1]

Gold không phải người giải quyết các bài toán kỹ thuật của dự án. Ông là mắt xích trung gian, nhận tài liệu từ một nhà khoa học có quyền tiếp cận thông tin mật rồi chuyển cho các đầu mối Liên Xô. Khi Gold đề xuất dùng khuếch tán nhiệt để tách đồng vị uranium, Fuchs gạt đi vì cho rằng ý tưởng này thiếu chuyên môn. Chi tiết đó cho thấy kiến thức hóa học giúp Gold giao tiếp với các nhà khoa học, nhưng không biến ông thành người quyết định kỹ thuật. [1]

Ngày 2 tháng 6 năm 1945, Gold gặp Fuchs ở Santa Fe và nhận một gói tài liệu về công việc tại Los Alamos. Theo chỉ thị, ông đi tiếp tới Albuquerque để gặp David Greenglass. Greenglass trao cho ông các sơ đồ về thấu kính nổ, một phần quan trọng trong bom plutonium. Chuyến đi này nối Gold với Greenglass, rồi gián tiếp nối ông với Julius và Ethel Rosenberg. [1]

Lời thú nhận và phần đời còn lại

Klaus Fuchs bị bắt tại Anh vào tháng 2 năm 1950 và khai rằng ông từng liên lạc với một đầu mối ở Mỹ có bí danh Raymond. FBI lần theo dấu vết trong thời gian dài. Cuối cùng, một bản đồ New Mexico rơi ra từ cuốn sách hóa học trong phòng Gold, làm sụp đổ lời phủ nhận rằng ông chưa từng đi về phía tây sông Mississippi. [1]

Gold thừa nhận mình là người đã nhận thông tin từ Fuchs, nhận tội và viết bản tường trình dài 123 trang. Lời khai của ông mở ra 49 vụ án gián điệp; vụ được nhớ đến nhiều nhất là vụ Rosenberg. Gold bị kết án 30 năm tù, không có thỏa thuận giảm án. Với ông, sự thú nhận cũng là điểm kết thúc của hơn một thập niên nói dối, chạy trốn và chịu sức ép từ đời sống hai mặt. [1]

Trong tù, Gold quay lại với hóa học và nghiên cứu y sinh, làm việc về bệnh tiểu đường, tuyến giáp và xét nghiệm đường huyết nhanh. Ông được trả tự do có điều kiện năm 1966, rồi làm huyết học và vi sinh tại một bệnh viện ở Philadelphia, đồng thời hướng dẫn các nhà khoa học trẻ. Gold qua đời năm 1972 sau một ca phẫu thuật thay van tim. Hóa học giúp ông xây dựng một hình ảnh khác về mình, nhưng không thể xóa vai trò của ông trong mạng lưới gián điệp nguyên tử. [1]