Hộp thời gian Westinghouse: gửi gì đến năm 6939?

Một chiếc cốc Mickey Mouse bằng nhựa, vài hạt giống, kính hiển vi và bức thư của Albert Einstein từng được đặt chung trong một khoang kim loại. Đích đến của chúng không phải viện bảo tàng, mà là một tương lai cách năm 1939 đúng 5.000 năm. Câu hỏi lớn của Time Capsule, hộp thời gian do Westinghouse thực hiện, vì thế không chỉ là vật gì có thể sống sót lâu đến vậy, mà còn là con người muốn hậu thế hiểu điều gì về mình. [1]

Dự án ra đời trong không khí vừa phấn khởi vừa bất an. Thế giới đang ngưỡng mộ máy móc, hàng không và những phát minh mới, nhưng cũng chứng kiến khoa học bị kéo vào chiến tranh. Hộp thời gian đã đóng gói cả hai mặt ấy: niềm tin rằng kỹ thuật có thể mở rộng tương lai và nỗi sợ chính kỹ thuật ấy sẽ làm tương lai nguy hiểm hơn. [1]

Vì sao Westinghouse chọn một hộp thời gian?

Năm 1939, New York chuẩn bị mở triển lãm với chủ đề “thế giới của ngày mai”. Westinghouse muốn tạo dấu ấn giữa các gian trưng bày của General Electric, General Motors và U.S. Steel. G. Edward Pendray, người phụ trách quan hệ công chúng của công ty, nảy ra ý tưởng về một “quả bom thời gian”: vật thể mang theo dấu vết của thập niên 1930 rồi được trao cho những người sống ở tương lai rất xa. [1]

Tên gọi ban đầu gợi đến chất nổ, nhưng dự án sau đó được đổi thành Time Capsule, tức hộp thời gian. Đây vừa là một màn trình diễn thu hút công chúng, vừa là cách xã hội năm 1939 tự giới thiệu về mình. Westinghouse không gửi một bản thống kê trung tính. Công ty và những người tổ chức đã chọn các vật thể có thể nói lên điều họ xem là quan trọng: phát minh, giáo dục, văn hóa đại chúng và khả năng hướng tới ngày mai. [1]

Những vật nhỏ kể câu chuyện gì?

Pendray tập hợp một nhóm học giả để chọn hiện vật và văn bản. Danh mục có Kinh Thánh, phim thời sự, kính hiển vi, hướng dẫn chế tạo máy đọc vi phim, cùng những cuộn vi phim chứa 1.000 hình ảnh và 10 triệu từ lấy từ sách, bài báo và Encyclopaedia Britannica. Hơn 110 vật thể và vật liệu khác cũng được đưa vào, trong đó có hạt giống, một bao thuốc lá và chiếc cốc Mickey Mouse bằng nhựa. [1]

Danh sách ấy đáng chú ý vì nó đặt những thứ rất khác nhau cạnh nhau. Kính hiển vi đại diện cho năng lực quan sát và nghiên cứu; hạt giống gợi đến sự sống; bao thuốc lá và chiếc cốc nhựa cho thấy thói quen tiêu dùng cùng chất liệu của đời sống thường ngày. Đây không phải toàn bộ xã hội năm 1939, mà là bức chân dung được lựa chọn để nhấn mạnh những gì người đương thời muốn hậu thế ghi nhớ. [1]

Bức thư Einstein làm bức chân dung ấy bớt lạc quan một chiều. Ông nhắc đến thành tựu như hàng không, nhưng cũng viết về nỗi sợ bị loại khỏi đời sống kinh tế, chiến tranh giữa các quốc gia và nguy cơ con người bị hủy diệt. Vì vậy, hộp thời gian không chỉ cất giữ niềm tự hào công nghệ. Nó còn giữ lại sự bất an đang tồn tại ngay trong một triển lãm ca ngợi tương lai. [1]

Vỏ Cupaloy giải quyết được phần nào?

Các kỹ sư Westinghouse đặt toàn bộ hiện vật vào một vỏ hình ngư lôi làm từ Cupaloy, hợp kim đồng có khả năng chống ăn mòn và độ bền cơ học tương đương thép. Khoang bên trong được nạp khí nitơ. Những lựa chọn này nhằm giảm các điều kiện có thể làm hỏng vật liệu, đồng thời tạo một vỏ đủ chắc cho kế hoạch chôn dưới lòng đất. [1]

Tuy nhiên, 5.000 năm là mục tiêu thiết kế, không phải khoảng thời gian đã được kiểm chứng bằng cách chờ đợi. Độ bền thực tế còn liên quan đến môi trường chôn và sự can thiệp của con người. Chính Pendray phản đối đề xuất khai quật hộp trong dịp triển lãm năm 1964, bởi với ông, thời hạn dài là phần cốt lõi của thông điệp. Một chiếc hộp còn nguyên nhưng bị đào lên quá sớm vẫn không hoàn thành mục đích ban đầu. [1]

Nếu còn nguyên, hộp có được hiểu không?

Bảo quản vật thể chưa đủ để bảo quản ý nghĩa. Những người tổ chức đưa vào hộp hướng dẫn đọc vi phim và lời giải thích về ngữ pháp tiếng Anh, đồng thời nhờ một nhà ngôn ngữ học xây dựng công cụ giúp các thế hệ sau giải mã ngôn ngữ. Hình ảnh có thể dễ nhận ra hơn chữ viết, nhưng chúng vẫn cần bối cảnh để người đọc biết đang nhìn thấy gì và vì sao điều đó quan trọng. [1]

Kế hoạch chôn hộp được ghi trong Book of Record of the Time Capsule of Cupaloy. Cuốn sách đặt trong hộp và được lưu tại các thư viện, nhằm giúp tương lai biết vật thể tồn tại, hiểu nội dung và tìm cách lấy lên. Cách làm này cho thấy người thiết kế phải gửi đi cả hiện vật lẫn hướng dẫn sử dụng. Nếu thiếu phần thứ hai, một kho tư liệu có thể biến thành những đồ vật không có chú giải. [1]

Dù vậy, hướng dẫn không thể truyền toàn bộ hoàn cảnh của thời đại. Một bức ảnh, một trang sách hay một sản phẩm tiêu dùng có thể vẫn tồn tại nhưng được diễn giải khác đi. Khoảng cách ấy là giới hạn tự nhiên của mọi hộp thời gian: vật chất có thể được bảo vệ, còn ý nghĩa luôn phụ thuộc vào người đọc và xã hội của họ. [1]

Vì sao tương lai trong chiếc hộp vừa sáng vừa tối?

Pendray từng theo đuổi tên lửa và tham gia American Interplanetary Society, tổ chức sau này trở thành American Rocket Society. Với ông, tên lửa mở ra khả năng du hành không gian, nhưng cũng có thể trở thành công cụ hủy diệt. Đến cuối thập niên 1930, tên lửa đã chuyển dần từ một dự án thử nghiệm đầy tưởng tượng sang lĩnh vực gắn với nghiên cứu quân sự. [1]

Sự đối lập ấy hiện rõ trong Time Capsule. Kính hiển vi, hạt giống và tài liệu giáo dục gợi đến học hỏi, chăm sóc và sáng tạo. Cảnh vụ ném bom Quảng Châu năm 1938 trong cuộn phim thời sự cùng bức thư Einstein lại nhắc rằng thành tựu kỹ thuật không tự quyết định cách xã hội sử dụng nó. Cùng một năng lực có thể mở rộng hiểu biết hoặc làm tăng sức hủy diệt, tùy vào lựa chọn của con người. [1]

Vì thế, hộp thời gian không phải lời tiên tri về năm 6939. Nó là lời tự giới thiệu có chọn lọc của năm 1939, được đóng gói bằng hợp kim, vi phim và niềm tin. Điều đáng nhớ nhất có lẽ không nằm ở việc vỏ hộp có thực sự vượt qua được 5.000 năm hay không, mà ở câu hỏi nó gửi lại: một nền văn minh nên được nhận diện qua những gì đã phát minh, những gì đã tiêu dùng, hay cả những nguy cơ mà nó đã nhìn thấy nhưng chưa biết cách kiểm soát? [1]