Ở Thổ Nhĩ Kỳ, cự thạch Göbekli Tepe được thợ săn cổ đại dựng trước cả thời nông nghiệp

Năm 1994, nhà khảo cổ Đức Klaus Schmidt đặt chân lên một gò đất nhô cao giữa vùng Taş Tepeler, nơi mang tên gọi có nghĩa là «Những ngọn đồi đá». Ngọn đồi này nằm gần làng Örencik, thuộc tỉnh Şanlıurfa, mang tên Göbekli Tepe – tức «Đồi Bụng phệ». Địa điểm này từng lần đầu được ghi nhận trong một cuộc khảo sát khảo cổ vào năm 1963, nhưng suốt nhiều năm sau đó vẫn nằm im lìm mà không ai nhận thấy giá trị. [1]

Đứng trước gò đất cao 15 mét và trải rộng trên diện tích 8 hecta, ông nhìn thấy những dấu hiệu mà người đi trước đã bỏ lỡ. Klaus Schmidt nhận ra tầm quan trọng của địa điểm ngay trong năm 1994, để rồi nhanh chóng bắt đầu các cuộc khai quật vào năm sau. [1]

Những sinh thể bằng đá giữa các vòng tròn cự thạch

Lớp đất đá được bóc tách đã làm hé lộ những công trình cự thạch cổ nhất thế giới từng được biết đến. Göbekli Tepe nổi danh nhờ những cấu trúc tròn lớn chứa các cột đá đồ sộ, xuất hiện từ nửa sau thiên niên kỷ thứ mười TCN. Mỗi khu bao vây lớn có đường kính rộng từ 10 đến 30 mét, mở ra một không gian khép kín và bề thế ngay trên sườn đồi. [1]

Đặc điểm nổi bật của các khu bao vây là hệ thống cột đá vôi hình chữ T được xếp đặt đều đặn bên trong những bức tường đá dày. Đến nay, bốn cấu trúc tròn đã được khai quật hoàn chỉnh, nhưng các cuộc khảo sát địa vật lý cho thấy vẫn còn thêm 16 cấu trúc khác đang ẩn mình dưới lòng đất. Những cấu trúc chưa khai quật này có thể chứa tới tám cột mỗi công trình, nâng tổng số cự thạch của cả quần thể lên tới gần 200 cột. [1]

Bước vào bên trong từng vòng tròn, tâm điểm chú ý luôn dồn về hai cột đá cao hơn hẳn đứng sừng sững đối diện nhau ở trung tâm. Dọc theo các khu bao vây, những người xây dựng cổ đại còn bố trí các băng ghế đá được thiết kế sẵn để ngồi. [1]

Trước khung cảnh uy nghiêm ấy, Klaus Schmidt mô tả các cột đứng trên sườn đồi «như một cuộc gặp của những sinh thể bằng đá». Nhìn cận cảnh, những khối cự thạch này mang vóc dáng của các hình người cách điệu, với cánh tay gập lại bên hông và thắt lưng bằng da cáo. [6][7]

Không chỉ khắc họa dáng dấp con người và chi tiết quần áo, bề mặt các cột đá còn phủ kín những bức phù điêu động vật hoang dã chạm nổi đầy sống động. [1]

Bài toán kéo đá 16 tấn không cần bánh xe

Từ đỉnh ngọn đồi Göbekli Tepe, tầm mắt mở rộng nhìn xuống vùng đồng bằng Harran và đầu nguồn sông Balikh, một phụ lưu của sông Euphrates. Giữa không gian khoáng đạt ấy, các cự thạch hình chữ T sừng sững đặt ra bài toán hóc búa về kỹ thuật xây dựng cổ xưa. Một bài viết năm 2011 mô tả các cột đá cao nhất tại đây đạt tới 18 feet và nặng 16 tấn. Đáng chú ý, toàn bộ những khối cự thạch đồ sộ này được dựng lên mà không hề có sự hỗ trợ của bánh xe hay gia súc kéo. [1][8]

Để tách được những khối đá khổng lồ khỏi sườn đồi, người xây dựng chỉ dùng các mũi đá lửa cắt thẳng xuyên qua nền đá vôi. Sau khi được đẽo gọt, các phiến đá được vận chuyển từ những hố khai thác nằm cách đỉnh đồi khoảng 100 mét. Một số cột đá nguyên khối thậm chí phải vượt qua quãng đường kéo từ các mỏ đá cách xa tới một phần tư dặm. [1][6]

Quy mô của công trình đòi hỏi một sự tập hợp nhân lực chưa từng thấy ở thời kỳ sơ khai. Klaus Schmidt và các cộng sự ước tính cần ít nhất 500 người để đẽo, vận chuyển và dựng những cột đá nặng từ 10 đến 50 tấn. [6]

Việc nuôi dưỡng hàng trăm lao động tập trung trong thời gian dài gắn liền với điều kiện tự nhiên quanh đồi. Khí hậu khi Göbekli Tepe được sử dụng ẩm ướt hơn hiện nay rất nhiều. Cảnh quan bao quanh khu vực khi đó là một thảo nguyên mở, nơi lúa mì einkorn cùng các loài lúa mì và lúa mạch hoang mọc tràn ngập. Trên những đồng cỏ này, các đàn cừu hoang, dê hoang, linh dương và loài ngựa hoang từng chăn thả quanh địa điểm. [1]

Nguồn thực phẩm dồi dào tiếp tế cho những người thợ đá lộ diện rõ nét trong các tầng đất khảo cổ. Khắp mặt bằng khai quật, xương linh dương, hươu đỏ, lợn rừng, dê, cừu, bò rừng và nhiều loài chim được tìm thấy rải rác. Trong số đó, các bằng chứng khảo cổ động vật gợi ý việc săn linh dương quy mô lớn đã được tiến hành đều đặn từ giữa mùa hè đến mùa thu. [6][1]

Giả thuyết đảo ngược lịch sử của Klaus Schmidt

Những phân tích niên đại phóng xạ carbon đã đặt các cấu trúc lộ thiên sớm nhất tại Göbekli Tepe vào khoảng từ năm 9500 đến 9000 TCN. Khu định cư này từng được sử dụng liên tục trong một giai đoạn kéo dài, khoảng từ năm 9500 đến ít nhất năm 8000 TCN. Trong tiến trình đó, các giai đoạn sớm nhất của Göbekli Tepe thuộc thời kỳ Tiền gốm Tân thạch A (PPNA), còn các giai đoạn muộn hơn thuộc thời kỳ Tiền gốm Tân thạch B (PPNB). Klaus Schmidt khẳng định những người trực tiếp đục đẽo và dựng nên quần thể cự thạch này hoàn toàn là người kiếm sống bằng hái lượm và săn bắn động vật hoang dã. [1][8]

Nhận định đó chạm vào một nút thắt lớn của khảo cổ học. Schmidt thừa nhận phát hiện này thách thức quan niệm bấy lâu rằng các nhóm nhỏ, sống di động không thể tạo dựng những công trình lớn cố định. Dưới góc nhìn của ông, các phiến đá hình chữ T chính là những sinh thể mang tính biểu trưng sâu sắc. Một số cột đá có cánh tay người được chạm khắc ở nửa dưới, khiến ông cho rằng chúng tượng trưng cho thân người cách điệu. Trong khi đó, phiến đá nằm ngang trên đỉnh cột được ông nhận định là tượng trưng cho phần vai, khiến các hình người cự thạch có vẻ như không đầu. [8][1]

Ông diễn giải địa điểm này như một trung tâm nghi lễ thuần túy. Theo cách giải thích của Schmidt, các nhóm thợ săn du mục đã tụ họp định kỳ tại ngọn đồi này để cùng nhau xây dựng, tham gia các bữa tiệc nghi lễ rồi sau đó lại phân tán vào môi trường sống tự nhiên. [7][8]

Để quy tụ và điều phối những nhóm người săn bắt tự do hoàn thành một khối lượng công việc khổng lồ, một quyền lực dẫn dắt là điều khó thiếu vắng. Nhà khảo cổ Harald Hauptmann đưa ra giả thuyết rằng từng có một tầng lớp tinh hoa tôn giáo đứng ra giám sát công việc xây cất và kiểm soát nghi lễ. Nếu giả thuyết này chuẩn xác, tầng lớp đó sẽ là bằng chứng cổ nhất từng được biết đến về sự hiện diện của một đẳng cấp tư tế trong lịch sử nhân loại. [6]

Bể nước ngầm 150 mét khối làm lung lay giả thuyết thánh địa

Sau khi Klaus Schmidt qua đời năm 2014, công việc khai quật tại Göbekli Tepe tiếp tục dưới sự chỉ đạo của nhà tiền sử học Thổ Nhĩ Kỳ Necmi Karul. Bức tranh về một trung tâm hành hương biệt lập bắt đầu xuất hiện những mảnh ghép hoàn toàn khác khi các nhát cuốc chạm sâu hơn vào lòng đồi. [1]

Dưới các lớp trầm tích thấp hơn, nhà nghiên cứu Lee Clare và nhóm cộng sự tìm thấy dấu tích rõ ràng của những khu nhà ở cùng bằng chứng về sự cư trú quanh năm. Đội ngũ khai quật phát hiện hàng loạt rãnh dẫn nước mưa xẻ trên bề mặt và một bể chứa lớn đục sâu vào nền đá, đi cùng hàng nghìn công cụ nghiền. [7]

Nguồn nước uống của cộng đồng cổ đại hoàn toàn phụ thuộc vào hệ thống hứng nước mưa dẫn thẳng vào các hộc bể đá này, với tổng dung tích ước tính ít nhất 150 mét khối. Xung quanh các cấu trúc, cư dân để lại vô số cối, chày và bàn đá nghiền, phản ánh hoạt động chế biến ngũ cốc với quy mô đáng kể. Dấu vết ẩm thực và chất đốt tại đây cũng dần lộ diện khi 90% lượng than củi thu gom được xác định thuộc về cây hồ trăn hoặc cây hạnh nhân. [1]

Năm 2019, hàng loạt phát hiện về nhà ở, nguồn nước và dụng cụ sinh hoạt chính thức được công bố. Dữ liệu thực tế này trái ngược hoàn toàn với giả thuyết tồn tại suốt nhiều năm trước đó coi Göbekli Tepe là vùng thánh địa hoang vắng chỉ dành cho người du mục ghé thăm. Từ những bằng chứng sinh hoạt dày đặc, Lee Clare kết luận Göbekli Tepe thực chất là một khu định cư đầy đủ với người dân cư trú lâu dài. [1][7]

Dù vậy, mục đích dứt khoát của những vòng tròn cự thạch nằm giữa khu dân cư vẫn chưa có lời giải cuối cùng. Các dấu vết kiến trúc cho thấy những cấu trúc này có thể từng có phần mái che, từng nhiều lần sụp đổ hoặc bị đất trượt vùi lấp qua năm tháng trước khi được con người gia cố, sửa chữa hoặc dựng mới lại ngay trên nền cũ. [1]

Vết rạch trên hộp sọ và câu chuyện gắn kết bộ tộc

Tại Göbekli Tepe, các nhà khảo cổ đến nay vẫn chưa tìm thấy bất kỳ một ngôi mộ người nào còn nguyên vẹn dưới lòng đất. Thay vào đó, những dấu tích hiếm hoi về thể xác con người lại xuất lộ rải rác qua bảy mảnh sọ vỡ, được xác định quy cho ba cá thể trưởng thành ở độ tuổi từ 20 đến 50. Nghiên cứu chi tiết về ba hộp sọ này hé lộ những vết rạch sâu và một lỗ khoan có chủ ý rõ ràng, một dạng xử lý thi thể chưa từng được ghi nhận ở bất kỳ di chỉ nào cùng thời kỳ. [5]

Hồ sơ giám định cho thấy các biến đổi trên nhóm xương sọ bao gồm một lỗ khoan xuyên qua xương, ba trường hợp có hình khắc, các dấu vết còn lại của màu đất son cùng nhiều vết cắt nhỏ. Phân tích hiển vi xác nhận toàn bộ thao tác khắc và cắt này đều được người xưa thực hiện trực tiếp bằng công cụ đá. Trước những chứng tích dị thường đó, các nhà nghiên cứu nhận định rằng những biến đổi trên hộp sọ có thể liên quan mật thiết đến một dạng tín ngưỡng sọ mới chưa từng được ghi nhận trước đây. [5]

Đặt bên cạnh những mảnh sọ mang dấu tích nghi lễ là một thế giới biểu tượng dày đặc ngự trị trên khắp các mặt đá. Trong mùa khai quật được mô tả, các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều tượng người, đầu chim kền kền và tượng lợn rừng. Những mảng phù điêu tinh xảo tại đây mô tả hàng loạt loài dã thú như sư tử, bò, lợn rừng, cáo, linh dương, lừa hoang, cùng rắn và nhiều loài bò sát khác nhau. Không chỉ có động vật lớn, ngay cả côn trùng và loài nhện cũng xuất hiện nổi bật trong hệ thống hình ảnh của địa điểm. [6][1]

Trong số muôn loài muông thú ấy, một số biểu tượng được lặp đi lặp lại với chủ đích rõ ràng. Dọc theo các cột đá và vách tường của Göbekli Tepe, người xưa chạm khắc dày đặc hình ảnh của cáo, báo, rắn và kền kền. [7]

Đặt trong bức tranh toàn cảnh của thời tiền sử, Clare và những người khác hiện cho rằng quần thể Göbekli Tepe có thể chính là nỗ lực bền bỉ của những người săn bắt hái lượm nhằm níu giữ lối sống truyền thống đang dần biến mất trước ngưỡng cửa đổi thay. [7]

Bác bỏ huyền thoại sao chổi và diện mạo thật của Göbekli Tepe

Sự đồ sộ cùng các hình chạm khắc muông thú trên đá vôi cũng làm nảy sinh không ít giả thuyết giật gân gán cho Göbekli Tepe những nguồn gốc kỳ bí. Từng có giả thuyết cho rằng công trình này là một đài quan sát thiên văn gắn liền với sao Sirius, trong khi một giả thuyết khác suy diễn các phù điêu cổ xưa là bản ghi chép về một vụ sao chổi lao vào Trái Đất ở giai đoạn cuối Kỷ Băng hà. Martin Sweatman cùng các cộng sự thậm chí đã gọi Cột 43 là «con dấu niên đại» đánh dấu vụ va chạm sao chổi xảy ra 13.000 năm trước, còn Graham Hancock tuyên bố mà không có bằng chứng rằng đây là một địa điểm thiên văn sâu sắc. Dù vậy, nhóm khai quật chính đã thẳng thừng bác bỏ phần lớn các tuyên bố tìm cách nối kết Göbekli Tepe với bầu trời đêm. Giới khảo cổ phản biện rằng việc đưa ra giả định về một truyền thống tri thức lâu dài dựa trên một sự kiện vũ trụ chưa từng được xác nhận là điều rất xa vời, đồng thời các nguồn nghiên cứu thiên văn cũng khẳng định hiện chưa hề có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy nơi đây được xây dựng như một địa điểm thiên văn. [10]

Thực tế khảo cổ học trên mặt đất đã đủ sức tôn vinh tầm vóc của công trình mà không cần mượn đến những diễn giải siêu nhiên. Năm 2018, UNESCO chính thức ghi danh Göbekli Tepe vào danh mục Di sản Thế giới, xem nơi này là «một trong những biểu hiện đầu tiên của kiến trúc đồ sộ do con người tạo ra», và Thổ Nhĩ Kỳ cũng nhanh chóng tuyên bố năm 2019 là «Năm Göbekli Tepe». Tầm vóc của khu vực ngày càng được mở rộng khi các nhà nghiên cứu tìm thấy hàng loạt di chỉ tương đồng ở vùng đồi lân cận, minh chứng cho nhận định của nhà khảo cổ học Barbara Horejs: «Đó không phải là một ngôi đền độc nhất». Công cuộc giải mã vùng đất này vẫn chỉ mới ở chặng khởi đầu, bởi tính đến năm 2021, các đoàn chuyên gia mới chỉ khai quật được khoảng 10% toàn bộ địa điểm. [1][7]

Những trụ cự thạch hình chữ T vẫn lặng lẽ vươn cao giữa thung lũng lộng gió, ghi dấu bàn tay bền bỉ của những thợ săn cổ đại dùng công cụ đá thô sơ tạc nên kỳ quan trước khi hạt lúa mì đầu tiên được gieo xuống. Dưới nền trời Anatolia, phần lớn diện mạo của quá khứ vẫn đang nằm yên trong lòng đất, chờ những mùa khai quật tiếp theo đánh thức trọn vẹn di sản từ buổi bình minh của nền văn minh.

Nguồn

1. Göbekli Tepe (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Pre-Pottery Neolithic A (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. A genomic snapshot of demographic and cultural dynamism in Upper Mesopotamia during the Neolithic Transition - PMC (www.ncbi.nlm.nih.gov, nguồn gốc)
4. Feasting, Social Complexity, and the Emergence of the Early Neolithic of Upper Mesopotamia: A View from Göbekli Tepe | Springer Nature Link (link.springer.com, nguồn gốc)
5. Modified human crania from Göbekli Tepe provide evidence for a new form of Neolithic skull cult - PMC (www.ncbi.nlm.nih.gov, nguồn gốc)
6. The World's First Temple - Archaeology Magazine Archive (archive.archaeology.org, nguồn gốc)
7. An immense mystery older than Stonehenge - BBC Travel (www.bbc.co.uk, bài viết)
8. The Birth of Religion (web.archive.org, bài viết)
9. Gobekli Tepe: The World’s First Temple? | History & Archaeology | Smithsonian Magazine (web.archive.org, bài viết)
10. Gobekli Tepe: The world’s first astronomical observatory? (www.astronomy.com, bài viết)

Ảnh bìa: Creator:Rolfcosar · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons. Bố cục và chữ do Trải Nghiệm Sống thực hiện.