Khi cá voi mẹ ở lại bên con non đã chết, đó có phải là biểu hiện của sự đau buồn?

Ngoài khơi Gold Coast năm 2025, một cá voi lưng gù cái được quan sát ở sát bên con non đã chết trong nhiều giờ, có thể lâu hơn. Nó duy trì tiếp xúc bằng mắt và giữ tư thế giống như đang chăm sóc con. Cảnh tượng ấy khiến câu hỏi trung tâm xuất hiện rất tự nhiên: đây là biểu hiện của đau buồn, hay chỉ là một phản ứng khác mà con người chưa hiểu hết? [1]

Câu trả lời thận trọng nhất hiện nay là: hành vi này cho thấy sự gắn bó mạnh và phản ứng đặc biệt sau cái chết, nhưng một trường hợp đơn lẻ chưa cho phép khẳng định cá voi đã trải nghiệm đau buồn theo cách con người gọi tên cảm xúc đó. [1]

Điều gì đã được quan sát ngoài khơi Gold Coast?

Con cá voi cái xuất hiện cùng một cá voi hộ tống sau khi dường như sinh ra một con non đã chết. Ban đầu, người quan sát có thể tưởng hai con chỉ đang nghỉ gần mặt nước. Tuy nhiên, hành vi tiếp diễn cho thấy một tình huống khác: cá voi mẹ vẫn ở cạnh con non, giữ khoảng cách rất gần, duy trì hướng nhìn và đặt cơ thể bên cạnh con trong nhiều giờ. [1]

Chi tiết quan trọng nằm ở tính kéo dài và sự ổn định của hành vi. Đây không phải một lần chạm qua hoặc một động tác thoáng qua, mà là việc tiếp tục ở bên một cá thể không còn sống. Báo cáo cho biết con cá voi có thể đã duy trì sự chú ý ấy trong nhiều ngày, nhưng thời lượng này chưa được xác định chắc chắn như phần quan sát kéo dài nhiều giờ. [1]

Vì sao hành vi ấy gợi liên tưởng đến đau buồn?

Con người thường nhận diện sự chăm sóc qua vài dấu hiệu quen thuộc: ở gần, hướng sự chú ý vào đối tượng, giữ vị trí bảo vệ hoặc tiếp tục những tư thế vốn phù hợp với quan hệ mẹ con. Trong trường hợp này, các nhà nghiên cứu mô tả hành vi của cá voi là tương tự chăm sóc và nuôi dưỡng. Cách diễn giải đó dựa trên những gì có thể nhìn thấy, chứ chưa trực tiếp cho biết điều đang diễn ra trong trải nghiệm nội tâm của con vật. [1]

“Đau buồn” vì thế nên được hiểu như một giả thuyết diễn giải, không phải một kết quả đã được chứng minh. Một trường hợp đơn lẻ chưa đủ để phân biệt đau buồn với các phản ứng khác liên quan đến sự gắn bó hoặc hành vi xã hội. Những khả năng này không loại trừ nhau, và một đoạn quan sát ngắn khó tách riêng từng khả năng. [1]

Cá voi lưng gù có gì khác trong các ghi nhận trước đây?

Những phản ứng chú ý đến cá thể đã chết được ghi nhận chủ yếu ở cá voi có răng, trong đó có nhóm cá heo. Một số quan sát ở các loài này cho thấy cá thể mẹ nâng con đã chết lên mặt nước. Trái lại, các ghi nhận tương tự ở cá voi tấm sừng, nhóm bao gồm cá voi lưng gù, ít phổ biến hơn trong các công trình đã công bố. [1]

Sự khác biệt này không có nghĩa cá voi tấm sừng không biết mất mát hay không hình thành quan hệ xã hội sâu sắc. Nó chỉ cho thấy giới nghiên cứu có ít cơ hội quan sát và ghi chép những tình huống như vậy ở nhóm này hơn. Cá voi sống ngoài khơi, thường di chuyển trên phạm vi rộng, còn những cái chết sơ sinh lại hiếm khi diễn ra đúng lúc có người quan sát. [1]

Một trường hợp đơn lẻ nói được đến đâu?

Một trường hợp có thể mở ra câu hỏi tốt, nhưng chưa cho biết hành vi đó phổ biến đến mức nào. Không thể từ một cá voi cái suy ra mọi cá voi lưng gù đều phản ứng giống nhau, cũng không thể dùng cảnh tượng này để xếp hạng khả năng cảm xúc giữa các loài. Điều quan sát được là sự ở gần và chú ý kéo dài; phần gọi tên nó là “đau buồn” vẫn cần được kiểm tra qua nhiều tình huống hơn. [1]

Cũng cần tách hai mốc thời gian thường dễ bị trộn lẫn. Cuộc gặp xảy ra vào năm 2025, còn nghiên cứu mô tả trường hợp này được công bố vào năm 2026. Năm công bố không phải tuổi của con non và cũng không cho biết chính xác cá voi mẹ đã ở cạnh con trong bao lâu. [1]

Sự thận trọng này không làm quan sát trở nên kém ý nghĩa. Ngược lại, nó giúp phân biệt giữa một dấu vết hành vi và kết luận về cảm xúc. Trong nghiên cứu động vật, khoảng cách ấy rất quan trọng: cùng một hành động có thể phù hợp với nhiều lời giải thích, trong khi trải nghiệm chủ quan không thể được nhìn thấy trực tiếp. [1]

Vì sao cần ghi chép những cái chết sơ sinh?

Các nhà nghiên cứu cho rằng những sự kiện hiếm gặp cần được ghi nhận có hệ thống. Mỗi bản ghi nên cho biết con non ở đâu, cá thể trưởng thành giữ vị trí thế nào, hành vi kéo dài bao lâu và có thay đổi gì theo thời gian. Khi nhiều trường hợp được đặt cạnh nhau, giới nghiên cứu mới có thể xem xét liệu việc ở cạnh cá thể đã chết là phản ứng thường gặp, phản ứng chỉ xuất hiện ở một số quan hệ mẹ con, hay phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể. [1]

Cách làm này cũng mở rộng câu hỏi vượt ra ngoài chữ “đau buồn”. Những quan sát sau cái chết có thể giúp tìm hiểu sự gắn bó, khả năng nhận biết thay đổi ở đồng loại và vai trò của các mối quan hệ xã hội trong đời sống cá voi. Nhưng mỗi kết luận cần bám vào hành vi cụ thể, thay vì biến một cảnh tượng gây xúc động thành câu chuyện chắc chắn về tâm trí của con vật. [1]

Điều đáng nhớ nhất ở trường hợp Gold Coast không phải là việc nó đã giải mã cảm xúc của cá voi. Giá trị của nó nằm ở chỗ một hành vi lặng lẽ ngoài biển đã cho thấy ranh giới giữa quan sát và diễn giải rõ đến mức nào. Cá voi mẹ ở lại bên con non đã chết; còn việc gọi đó là đau buồn là câu hỏi mà những ghi chép tiếp theo mới có thể giúp trả lời sâu hơn. [1]