Khi những cây cầu Venice thành võ đài danh dự của khu phố

Một ngày lễ ở Venice vào thế kỷ 17 có thể biến cây cầu nhỏ thành võ đài đông nghịt người. Những người đàn ông thuộc hai phe Castellani và Nicolotti lao vào nhau bằng nắm đấm, trong khi khán giả chen trên lối đi, nhìn từ cửa sổ hoặc ngồi trên thuyền gondola dưới kênh. Đây không chỉ là ẩu đả tự phát: nhiều cuộc tranh cầu được hẹn trước, có quy ước và trở thành trò tiêu khiển nổi tiếng của thành phố. [1]

Cây cầu được chọn vì nó đồng thời là ranh giới khu phố, sân đấu và vị trí dễ quan sát. Kiểm soát được cây cầu mang ý nghĩa tượng trưng: một phe chứng minh rằng mình đủ sức đẩy đối thủ khỏi không gian chung giữa hai cộng đồng. Chính cấu trúc đô thị đặc biệt của Venice đã giúp một xung đột địa phương phát triển thành nghi thức công cộng kéo dài qua nhiều thế hệ. [1]

Hai phe đối đầu là ai?

Castellani tập trung ở phía đông Venice, với lực lượng nòng cốt là thợ đóng tàu; họ còn được gọi là “tôm đỏ”. Nicolotti gắn với phía tây và chủ yếu gồm ngư dân, mang biệt danh “những cái bóng”. Quần áo và mũ chiến đấu màu đỏ hoặc đen giúp mỗi bên bộc lộ lòng trung thành ngay giữa đám đông. Nghề nghiệp ở đây không chỉ là kế sinh nhai mà còn góp phần xác định cộng đồng mà một người thuộc về. [1]

Sự chia phe được gắn với một truyền thuyết về nguồn gốc Venice: cư dân quần đảo được cho là hình thành từ nhóm đến từ đất liền và nhóm sống quanh đầm phá. Các ghi chép sớm kể về những trận đánh bằng gậy giữa hai phía từ khoảng năm 800, nhưng mốc này thuộc câu chuyện về lịch sử đối địch lâu dài, không phải niên đại của những trận đấu bằng nắm đấm được nghệ thuật thế kỷ 17 ghi lại. [1]

Vì sao phải giành một cây cầu?

Trước khi được nối lại bằng hàng trăm cây cầu, các đảo nhỏ của Venice tạo nên những khu dân cư có ranh giới địa lý rõ. Khi cầu xuất hiện, nó vừa kết nối vừa đánh dấu điểm tiếp xúc giữa các khu. Vì vậy, một công trình tưởng như bình thường có thể trở thành nơi danh dự tập thể bị thách thức: bước qua cầu là tiến vào vùng giáp ranh, còn giữ được cầu là buộc đối phương phải lùi lại. [1]

Hình dáng cây cầu cũng làm cuộc đấu dễ tổ chức. Lối đi hẹp dồn người tham chiến lên phần vòm, hạn chế số người có thể trực tiếp đối đầu cùng lúc và tạo ra hướng tiến, lùi tương đối rõ. Có thể hình dung nó như một chiếc phễu: đám đông rất lớn ở hai đầu nhưng chỉ một phần lọt được vào khu vực giao chiến. Điều đó không khiến trận đấu an toàn, song giúp bạo lực giữ được hình thức tranh vị trí thay vì lập tức lan khắp phố. [1]

Một trận tranh cầu diễn ra thế nào?

Người Venice gọi các cuộc đụng độ này là battagliole sui ponti, nghĩa là những “trận chiến nhỏ trên cầu”, hoặc guerre dei pugni, “cuộc chiến bằng nắm đấm”. Quy mô rất khác nhau: có trận gần với đấu quyền, có trận thành hỗn chiến và có cuộc đối đầu được sắp đặt trước, kéo dài nhiều giờ. Theo mô tả được sử gia Robert C. Davis dẫn lại, những sự kiện lớn nhất có thể thu hút hàng chục nghìn người xem. [1]

Nắm đấm và gậy là vũ khí chính, nhưng ranh giới nghi thức không phải lúc nào cũng được giữ vững. Một số người ném đá hoặc rút dao; người tham chiến có thể bị thương, rơi xuống kênh và đôi khi thiệt mạng. Sau mỗi trận, phe thắng có thêm những nhà vô địch bình dân, còn lời xúc phạm và câu chuyện về trận cũ lại tạo lý do cho cuộc hẹn tiếp theo. Bạo lực vì thế vừa giải quyết một cuộc thách đấu, vừa nuôi dưỡng vòng đối đầu mới. [1]

Vì sao chính quyền không dẹp bỏ hoàn toàn?

Cách quản lý của Venice có vẻ mâu thuẫn: nhà chức trách phải giữ trật tự nhưng vẫn để một mức xung đột nhất định tồn tại. Dao và đá bị cấm, còn những người kích động bạo loạn toàn diện có thể bị trừng phạt. Mục tiêu thực tế dường như là ngăn trận đấu vượt khỏi khuôn khổ quen thuộc, thay vì xóa ngay tập quán đã ăn sâu trong các cộng đồng lao động. [1]

Sự dung túng này có thể được hiểu như một phép cân bằng đầy rủi ro. Khi cuộc đối đầu tập trung tại một địa điểm, theo thời điểm đã biết và chủ yếu dùng nắm đấm, nó dễ quan sát hơn một chuỗi trả đũa phân tán. Tuy nhiên, thương tích và cái chết cho thấy khuôn khổ ấy không biến bạo lực thành vô hại. Cây cầu chỉ giúp giới hạn phần nào không gian xung đột; nó không bảo đảm rằng người tham gia sẽ tuân thủ mọi quy ước. [1]

Tranh in đã tạo nên hình ảnh Venice ra sao?

Đến thế kỷ 17, các trận tranh cầu đã trở thành một cảnh tượng đặc trưng của Venice. Chúng được ghi lại bằng văn bản, tranh vẽ và tranh in, phục vụ cả người địa phương lẫn khách nước ngoài khi Venice đã là một điểm dừng quen thuộc trong hành trình Grand Tour. Danh tiếng của cuộc đấu nhờ đó có thể đi xa hơn chính cây cầu nơi nó diễn ra. [1]

Các hình ảnh thường gom chuyển động vào giữa bố cục: thân người chen kín trên cầu, cánh tay trần vung lên, người xem tràn ra lối đi, cửa sổ và thuyền gondola. Có người đang vật nhau hoặc rơi xuống nước mà vẫn tiếp tục đánh. Cách sắp xếp ấy không phải bản ghi trung tính về từng động tác; nó biến sự hỗn loạn thành cảnh tượng có trung tâm, khiến người xem dễ nhận ra Venice qua đám đông, kênh nước và cây cầu chật hẹp. [1]

Vì sao những võ đài trên cầu biến mất?

Trận battagliole lớn cuối cùng được tổ chức vào năm 1705, rồi truyền thống này nhanh chóng lắng xuống. Nguyên nhân chưa được xác định dứt khoát. Davis nêu một số khả năng: công chúng mất hứng thú, lực lượng thợ đóng tàu Castellani suy giảm vì chiến tranh với người Thổ làm cán cân giữa hai phe thay đổi, hoặc lòng nhiệt thành địa phương chuyển sang các cuộc đua thuyền regatta. [1]

Điều còn lại rõ nhất không phải lời giải duy nhất cho sự chấm dứt, mà là hình ảnh do nghệ sĩ để lại. Những tác phẩm ấy cho thấy một cây cầu có thể mang nhiều vai trò cùng lúc: hạ tầng giao thông, ranh giới khu phố, khán đài và biểu tượng danh dự. Nhìn từ đó, lịch sử Venice không chỉ nằm trong cung điện hay các tuyến kênh nổi tiếng, mà còn trong cách cư dân biến một điểm qua lại hằng ngày thành sân khấu của bản sắc tập thể. [1]