Những cô gái radium chuốt cọ bằng môi và vụ kiện làm thay đổi luật an toàn lao động

Tháng 1 năm 1928, trong lần ra tòa đầu tiên của vụ kiện, Grace Fryer xuất hiện trước công chúng với một thân thể tàn tạ: cô không thể tự đi lại, phải dùng một chiếc đai lưng nâng đỡ mới có thể ngồi và toàn bộ răng đã rụng sạch. Bên cạnh cô, hai người phụ nữ cùng đứng đơn kiện phải nằm trên giường bệnh. Đến lúc làm thủ tục, không một ai trong số các nguyên đơn còn đủ sức giơ nổi cánh tay lên để tuyên thệ trước tòa. [7]

Cảnh tượng đau xót ấy đối lập hoàn toàn với sự ngây thơ của chính Grace trong những ngày đầu bước vào xưởng vẽ. Khi đó, cô hoàn toàn không biết thứ sơn mình dùng lại có hại cho sức khỏe. Bột sơn không hề có mùi vị lạ nào để cảnh báo, khiến cô cứ tiếp xúc với nó mỗi ngày mà chẳng chút nghi ngờ. [10]

Mối nguy hiểm chỉ thoáng lộ diện qua một chi tiết kỳ lạ mà Grace từng kể lại: chiếc khăn tay của cô bỗng tự phát sáng trong bóng tối sau khi cô dùng nó để xì mũi. Trong đêm đen, thứ ánh sáng lạ lùng bám trên thớ vải che giấu sự thật tàn khốc rằng cô đang tự đưa chất độc vào người từng ngày mà không hề hay biết. [10]

Lời dặn chuốt cọ bằng môi trong xưởng sơn phát sáng

Mùa xuân năm 1917, Grace Fryer bắt đầu công việc tại xưởng cùng 70 phụ nữ khác trong một căn phòng lớn đầy bụi bặm kê những dãy bàn dài. Giữa bối cảnh Thế chiến I, những chiếc đồng hồ mặt số dạ quang trở thành vật dụng thiết yếu giúp các sĩ quan xem giờ trong đêm mà không phải bật đèn làm thu hút hỏa lực bắn tỉa. Thứ ánh sáng kỳ diệu ấy được tạo ra bằng cách phủ lên mặt số một lớp sơn chứa radium-226 để phát quang nhờ phóng xạ. [10][9][1]

Khi ấy, thứ bột màu này được nhìn nhận như một vật liệu thần kỳ và vô cùng đắt đỏ với giá thị trường lên tới 120.000 đô la cho mỗi gram. Radium còn được quảng bá rầm rộ trên bao bì của hàng loạt sản phẩm đời sống như kem đánh răng, xà phòng, kem dưỡng và cả hóa chất diệt gián. Giới chủ hoàn toàn giấu kín mặt tối của thứ bột phát sáng; thậm chí cấp trên còn trấn an các nữ công nhân rằng việc nuốt radium sẽ làm đôi má của họ thêm hồng hào. [3][12]

Tại xưởng của USRC, mỗi người thợ tự pha sơn trong một chén nhỏ bằng cách trộn bột radium, kẽm sulfide, gôm arabic và nước, rồi dùng cọ lông lạc đà để tỉ mỉ tô từng con số. Chỉ sau vài nét vẽ, đầu cọ lập tức tòe ra và mất dáng. Thay vì để thợ dùng giẻ lau hay rửa nước vì cách làm này tốn thêm thời gian và vật liệu, người quản lý dạy và khuyến khích công nhân đưa đầu cọ vào môi hoặc dùng lưỡi để giữ cho đầu cọ luôn nhọn. [2]

Thao tác đưa thẳng chất độc vào miệng cứ thế lặp đi lặp lại như một thói quen cơ học. Grace Fryer nhớ lại rằng cô từng chuốt cọ bằng môi khoảng sáu lần cho mỗi một mặt đồng hồ hoàn thiện. Nhưng trong khi những người thợ sơn tại xưởng không hề có bất kỳ sự bảo vệ nào, thì ở phòng thí nghiệm, các nhà hóa học làm việc với chất này đã phải dùng đến tấm chắn chì, mặt nạ và kẹp gắp chuyên dụng. [10]

Những chiếc răng rụng và bản kết luận sức khỏe giả mạo

Năm 1920, Grace rời nhà máy để chuyển sang làm giao dịch viên tại một ngân hàng với công việc tốt hơn. Thế nhưng thứ bột phóng xạ ngấm qua môi đã kịp cắm rễ vào cơ thể cô. Về mặt sinh hóa, cơ thể xử lý radium tương tự như canxi và lưu giữ chất này trong xương, nơi bức xạ có thể gây thoái hóa xương và ung thư. [10][1]

Những dấu hiệu bất thường đầu tiên xuất hiện từ chính phòng khám răng. Các nha sĩ là một trong những nhóm đầu tiên nhận thấy tình trạng đau răng, răng lung lay, các vết loét, tổn thương và những vết nhổ răng mãi không chịu lành ở những người thợ sơn. Khoảng hai năm sau khi nghỉ việc, Grace bắt đầu rụng răng và xuất hiện những ổ áp xe đau đớn ở hàm. Nhiều nữ công nhân khác cũng liên tiếp mắc chứng thiếu máu, gãy xương và hoại tử xương hàm – căn bệnh về sau được gọi là "hàm radium". Thảm kịch thể xác còn kéo dài sang đời sống sinh sản khi các nữ công nhân gặp tình trạng vô sinh và mất kinh. [2][10]

Theo một nguồn, người thợ sơn đầu tiên qua đời vào năm 1923 và xương hàm của cô thậm chí đã rời khỏi hộp sọ trước khi chết. Thay vì nhìn nhận độc tính của loại sơn dạ quang, căn bệnh giang mai lại thường xuyên được viện dẫn nhằm bôi nhọ danh tiếng của các nữ công nhân. [2]

Đến tháng 7 năm 1925, một bác sĩ đề xuất rằng căn bệnh của Grace có thể bắt nguồn từ chính công việc cũ. Để dập tắt nghi vấn, Frederick Flynn đến thăm khám cho Grace rồi tuyên bố sức khỏe của cô cũng tốt như sức khỏe của chính ông. [10]

Flynn không hề có giấy phép hành nghề y, mà chỉ là một chuyên gia độc chất công nghiệp làm việc theo hợp đồng với chủ cũ của Grace. Người đồng nghiệp đi cùng để xác nhận kết luận của Flynn cũng không hề được đào tạo y khoa, mà thực ra chính là phó chủ tịch của US Radium. [10]

Bản báo cáo bị bóp méo và dấu vết trên phim nha khoa

Trong giai đoạn 1922–1924, tổ chức Consumers League đã tham gia điều tra bốn cái chết đáng ngờ. Trước các dấu hiệu bất thường, bà Katherine Wiley, chủ tịch Consumers League tại New Jersey, liền mời một chuyên gia thống kê và liên hệ với chuyên gia sức khỏe công nhân Alice Hamilton ở Harvard để tìm kiếm sự trợ giúp. [10]

Cecil Drinker được mời vào cuộc điều tra độc lập. Khi bước vào xưởng, ông chứng kiến mức độ phơi nhiễm lan rộng: báo cáo của Drinker ghi nhận tóc, mặt, tay, cổ, váy, đồ lót và cả áo nịt của thợ sơn đều phát sáng. Kết quả thăm khám cho thấy lực lượng lao động bị nhiễm bẩn nặng nề, hầu hết đều có bất thường về máu và một số người đã rơi vào tình trạng hoại tử radium tiến triển. [10]

Trước các phát hiện y khoa chấn động, chủ tịch Arthur Roeder lập tức bác bỏ quan điểm của Drinker và quy bệnh cho một đợt nhiễm trùng bên ngoài nhà máy. Lấy lý do Drinker từng đồng ý giữ bí mật, Roeder từ chối cho ông công bố phát hiện, rồi US Radium cuối cùng đe dọa kiện Drinker. Không dừng lại ở đó, bản báo cáo mà công ty gửi lên Sở Lao động vẫn ghi tên Drinker, nhưng toàn bộ mô tả về mối nguy hại chết người đã bị thay thế hoàn toàn bằng những lời khen về điều kiện làm việc. [2][10][7]

Bất chấp những lời đe dọa kiện tụng, Drinker lập tức gửi bản báo cáo gốc cho Sở Lao động và thu xếp công bố phát hiện trên tạp chí khoa học. Cùng lúc, luật sư Raymond Berry chính thức cáo buộc ban quản lý không hề che chắn, bảo vệ hay cảnh báo thợ sơn mặt số. Sự thoái thác của US Radium trở nên trơ tráo khi tài liệu về nguy hại của radium đã xuất hiện trong chính các ấn phẩm do công ty phát hành từ tận năm 1906. [10][5]

Knef đặt mảnh xương hàm của nạn nhân lên tấm phim nha khoa rồi xác nhận các dấu hiệu phóng xạ bằng điện nghiệm. [7]

Năm người phụ nữ hấp hối trước bức tường trì hoãn

Dù bằng chứng y khoa đã lộ rõ, Grace Fryer phải mất hai năm ròng rã mới tìm được một luật sư nhận kiện US Radium. Ngày 18 tháng 5 năm 1927, luật sư trẻ Raymond Berry ở Newark chấp nhận nhận vụ án theo thỏa thuận thù lao phụ thuộc kết quả và chính thức nộp đơn khởi kiện tại New Jersey. Bốn cựu công nhân khác gồm Edna Hussman, Katherine Schaub cùng hai chị em Quinta McDonald và Albina Larice đã cùng tham gia vụ kiện với cô. Mỗi nguyên đơn yêu cầu mức bồi thường 250.000 đô la cho các chi phí y tế và những đau đớn thể xác mà họ phải gánh chịu. [10]

Berry lập luận rằng thời hiệu này phải được tính từ lúc các phụ nữ biết rõ nguồn gốc căn bệnh, không thể tính theo ngày họ rời xưởng làm việc. Ông trực tiếp cáo buộc chính chiến dịch thông tin sai lệch của US Radium đã khiến những người lao động không hề hay biết để thực hiện quyền khởi kiện trong thời hiệu quy định. [10][5]

Đến tháng 4 năm 1928, các phụ nữ đã quá yếu để có thể đến tham dự phiên xử tiếp theo, nhưng thẩm phán lại quyết định hoãn vụ án tới tận tháng 9 vì một số nhân chứng của công ty bận nghỉ hè ở châu Âu. Quyết định này lập tức vấp phải sự chỉ trích gay gắt từ công luận. Nhà báo Walter Lippmann công khai lên án việc trì hoãn, nhấn mạnh rằng các phụ nữ đang hấp hối và cần được xét xử nhanh chóng. Làn sóng phẫn nộ trên toàn quốc sau đó đã buộc tòa án phải thay đổi quyết định, dời phiên xử lên đầu tháng 6. [7]

Chỉ vài ngày trước phiên xử, Berry và US Radium đồng ý để thẩm phán liên bang William Clark đứng ra làm trung gian hòa giải ngoài tòa. Năm người phụ nữ đành miễn cưỡng chấp nhận đề nghị giải quyết, dù họ biết rõ người hòa giải William Clark là một cổ đông của chính US Radium. [7]

Thỏa thuận cay đắng và di sản viết bằng sinh mạng

Dù chấp thuận khoản dàn xếp tổng cộng hơn 20.000 đô la, US Radium không bao giờ nhận trách nhiệm. Theo các điều khoản được thống nhất, mỗi phụ nữ được nhận 10.000 đô la cùng toàn bộ chi phí y tế và pháp lý. Ngoài ra, mỗi người còn được nhận khoản trợ cấp 600 đô la mỗi năm trong suốt phần đời còn lại. [12][7]

Tính đến năm 1927, hơn 50 phụ nữ đã chết trực tiếp vì nhiễm độc sơn radium. Dù thắng kiện US Radium, nhiều người phải dùng chính số tiền vừa nhận được để lo liệu đám tang cho bản thân. Đến thập niên 1930, toàn bộ năm người phụ nữ trong vụ kiện đều đã qua đời. Bản thân người phát minh ra loại sơn Undark, Sabin Arnold von Sochocky, cũng không tránh khỏi kết cục tương tự khi chết vì nhiễm độc sơn radium vào tháng 11 năm 1928. [4][12][7]

Dù vậy, cuộc chiến của các nữ công nhân đã làm thay đổi hoàn toàn điều kiện làm việc trong ngành chế tác đồng hồ. Trước đó, vào năm 1925, chứng hoại tử xương do radium đã được công nhận là bệnh nghề nghiệp sau khi một nhóm thợ sơn đứng ra khởi kiện. Đến năm 1930, tất cả thợ sơn mặt số đã hoàn toàn ngừng chuốt cọ bằng miệng, làm giảm mạnh lượng radium nuốt vào cơ thể và kéo tụt tỷ lệ mắc các bệnh ác tính. [1]

Sự trả giá của những thợ sơn cũng đặt nền móng cho hệ thống an toàn lao động hiện đại. Các nhà nghiên cứu của chính phủ đã dùng chính dữ liệu thu thập từ những người thợ sơn còn sống và đã qua đời để tính toán mức phơi nhiễm an toàn cho thế hệ công nhân sau này. Đến Thế chiến II, chính phủ liên bang đã đặt ra các giới hạn an toàn cơ bản khi làm việc với bức xạ. Tới năm 1949, Quốc hội Mỹ chính thức thông qua dự luật bồi thường cho mọi bệnh nghề nghiệp, đồng thời kéo dài thời hạn phát hiện bệnh để người lao động có đủ thời gian nộp đơn yêu cầu bồi thường. [16][4][7]

Người sống sót qua thế kỷ và thứ ánh sáng không bao giờ tắt

Năm 1924, Mae Keane được tuyển vào một nhà máy tại Waterbury. Tại đây, các nhân viên phải làm việc trong những căn phòng không có hệ thống thông gió và mang áo choàng lao động về nhà tự giặt. Ngay ngày đầu tiên cầm cọ, cô đã thấy khó chịu trước cảm giác sơn lạo xạo trên môi. Chỉ sau vài ngày, người quản lý hỏi Mae có muốn nghỉ việc hay không và cô liền vui vẻ đồng ý. Về sau, bà bị răng xấu, đau nửa đầu cùng hai lần mắc ung thư, dù không thể biết quãng thời gian ngắn ngủi ở nhà máy có góp phần gây bệnh hay không. Khi qua đời ở tuổi 107, bà là một trong những người thợ sơn radium cuối cùng. Bản phát thanh, tiêu đề và bản web ban đầu của NPR từng gọi sai Mae Keane là người thợ sơn radium cuối cùng, trước khi đưa ra bản đính chính vào ngày 15 tháng 1 năm 2015 để nêu thêm trường hợp của Mabel Williams, một phụ nữ 104 tuổi ở Olympia, bang Washington, người cũng từng làm việc tại một nhà máy. [4][1]

Dù bi kịch của các nữ công nhân làm rúng động dư luận, nước Mỹ dường như chưa từng thông qua luật cấm dùng radium trong đồng hồ. Mãi tới Đạo luật Chính sách Năng lượng năm 2005, Ủy ban Quản lý Hạt nhân Mỹ mới được trao quyền giám sát việc sử dụng chất này. Nhiều người từng tin rằng những chiếc đồng hồ cổ không còn phát sáng đồng nghĩa với việc chất phóng xạ đã biến mất, nhưng thực tế đồng hồ hết sáng chỉ vì cấu trúc tinh thể kẽm sulfide đã hỏng theo thời gian chứ không phải vì radium đã hết phóng xạ. Dù Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ cho biết đồ cổ chứa chất phóng xạ thường không gây nguy hiểm đáng kể nếu còn nguyên vẹn và trong tình trạng tốt, nguồn bức xạ bên trong chúng vẫn âm ỉ tồn tại. [1][17]

Chất radium dùng trong các mặt số đồng hồ có chu kỳ bán rã khoảng 1.600 năm. Dưới lòng đất, xương cốt của Grace Fryer cùng những người đồng nghiệp xấu số vẫn tiếp tục phát xạ trong bóng tối, gợi nhớ vệt sáng trên chiếc khăn tay cô từng cầm thời trẻ. Thứ ánh sáng ma mị từng cướp đi sinh mạng của họ sẽ còn âm thầm tồn tại qua hàng chục thế kỷ nữa. [1]

Nguồn

1. Radium dial (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Radium Girls (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. “Radium Girls”: Read with UW | University of Warsaw (en.uw.edu.pl, bài viết)
4. Mae Keane, One Of The Last 'Radium Girls,' Dies At 107 : NPR (www.npr.org, bài viết)
5. Mass Media & Environmental Conflict -- Radium Girls (web.archive.org, bài viết)
6. Mae Keane, One Of The Last 'Radium Girls,' Dies At 107 : NPR (www.npr.org, bài viết)
7. Undark and the Radium Girls • Damn Interesting • Damn Interesting (www.damninteresting.com, bài viết)
8. MOVIE REVIEW : 'Radium City' Paints Incredible Horror Story of the Atomic Age - Los Angeles Times (www.latimes.com, bài viết)
9. Radioactive luminous radium paint (web.archive.org, bài viết)
10. The radium girls and the press | Revolutions in Communication (revolutionsincommunication.com, bài viết)
11. Radium girls | Environmental history (environmentalhistory.org, bài viết)
12. The Radium Girls (www.downtoearth.org.in, bài viết)
13. Radium Girls (www.dramaticpublishing.com, bài viết)
14. Tom Morello, Bloody Beetroots Tease New EP With 'Radium Girls' (www.rollingstone.com, bài viết)
15. Radium Girls (radiumgirlsmovie.com, bài viết)
16. A Glow in the Dark, and a Lesson in Scientific Peril (www.nytimes.com, bài viết)
17. Radioactive Materials in Antiques | RadTown USA | US EPA (web.archive.org, nguồn gốc)

Ảnh bìa: TheBeSphereOfCourse · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons. Bố cục và chữ do Trải Nghiệm Sống thực hiện.