Khi truyện tranh giúp binh lính đọc bản đồ thời tiết

Năm 1944, 88% trong 150.500 feet phim Disney sản xuất được dành cho các bộ phận quân đội Mỹ sử dụng công nghệ cao. Bên cạnh những nhân vật quen thuộc, các họa sĩ còn phải giải thích bản đồ thời tiết, bảo trì xe và vũ khí, tác động của gia tốc hay tình trạng thiếu oxy khi bay. Câu hỏi đáng chú ý không phải là truyện tranh có thể làm kiến thức trở nên vui hơn đến đâu, mà là vì sao một phương tiện thường bị xem là giản đơn lại được dùng cho những nhiệm vụ đòi hỏi hiểu đúng và làm đúng. [1]

Vì sao quân đội cần hình vẽ dễ đọc?

Chiến tranh thế giới thứ hai đưa vào quân ngũ một lực lượng rất đông, có trình độ học vấn và kinh nghiệm khác nhau. Tài liệu huấn luyện vì thế phải truyền đạt nhanh những thao tác liên quan đến máy móc, chuyến bay và an toàn. Một đoạn văn dài có thể mô tả chính xác, nhưng người đọc vẫn phải tự hình dung thứ tự hành động, bộ phận cần chú ý và hậu quả của một lỗi nhỏ. [1]

Will Eisner nhận ra vấn đề này khi làm việc với các tài liệu bảo trì quân sự. Nhân vật Private Joe Dope, một người luôn làm sai, được dùng để cho thấy điều không nên làm. Cách kể ấy tạo ra một chuỗi nguyên nhân và hậu quả bằng hình ảnh: bộ phận nào bị bỏ qua, thao tác nào sai, sự cố nào có thể xảy ra. Đây là một diễn giải về công dụng của truyện tranh, không có nghĩa là mọi hình vẽ đều có thể tự động thay thế hướng dẫn kỹ thuật. [1]

Bản đồ thời tiết trở nên dễ theo dõi thế nào?

Bản đồ khí tượng dùng nhiều ký hiệu và đường đồng mức áp suất, thường gọi là đường đẳng áp. Với người mới học, một mặt giấy đầy thông tin có thể khiến các dấu hiệu quan trọng bị chìm giữa chi tiết. Các họa sĩ đã chuyển chúng thành hình ảnh có trình tự: mây, gió, băng, sương mù và nhiễu động được đặt trong tình huống mà phi công có thể gặp. [1]

Eric Sloane dùng nhân vật, bóng thoại, đường chuyển động và cách nhân hóa sự vật để diễn tả các mối nguy trên không. Điểm đáng nhớ là tài liệu không chỉ nêu “thời tiết xấu”, mà phân biệt những nguy cơ khác nhau: sét, sương mù, băng bám trên máy bay và nhiễu động không có cùng cách xử lý. Hình vẽ giúp người học nối dấu hiệu trên bản đồ với hành động cần cân nhắc, thay vì ghi nhớ một danh sách rời rạc. [1]

Maud Greenwood cũng dùng tranh khi giảng về những bản đồ thời tiết phức tạp cho học viên phi công. Từ việc minh họa trong các buổi dự báo, cách làm này mở rộng sang tranh trên tường và tài liệu khí tượng của căn cứ. Chi tiết ấy cho thấy hình thức không chỉ nằm trên trang giấy: nó có thể trở thành một lớp ngôn ngữ bổ sung cho lời giải thích, miễn là các ký hiệu chuyên môn vẫn giữ đúng ý nghĩa. [1]

Truyện tranh truyền đạt kiến thức cơ thể ra sao?

Một chuyến bay đòi hỏi người học hiểu những gì xảy ra với cơ thể khi máy bay tăng tốc hoặc khi lượng oxy không còn đủ. Đây là loại kiến thức khó quan sát trực tiếp trong lúc học. Tài liệu dạng truyện tranh có thể tách quá trình thành các khung liên tiếp, để người đọc theo dõi sự thay đổi theo thời gian và gắn nó với điều kiện đang diễn ra trên máy bay. [1]

Cùng nguyên tắc đó được áp dụng cho gia tốc và thiếu oxy trong tài liệu dành cho phi công. Hình ảnh không làm cho cơ chế sinh lý tự trở nên đơn giản; nó giúp xác định chủ thể, trình tự và dấu hiệu cần chú ý. Có thể hình dung bằng một ví dụ tự tạo: hướng dẫn sơ cứu sẽ dễ theo dõi hơn nếu minh họa từng bước đặt tay và đổi tư thế, nhưng hình minh họa vẫn phải khớp với hướng dẫn chuyên môn.

Điều gì khiến truyện tranh bị nghi ngờ?

Sự hoài nghi không xuất hiện vì truyện tranh thiếu độc giả. Từ cuối thế kỷ XIX, tranh biếm họa và truyện đăng báo đã trở thành hiện tượng văn hóa, còn các nhân vật nhanh chóng được dùng trong quảng cáo và sản phẩm thương mại. Chính tính phổ biến, tốc độ đọc và mối liên hệ với giải trí khiến nhiều nhà giáo dục xem chúng là thứ làm xao nhãng việc học nghiêm túc. [1]

Các phê phán thời đó thường gộp nhiều loại truyện vào một nhóm, từ truyện hài đến những ấn phẩm có bạo lực hoặc nội dung giật gân. Vì vậy, định kiến về một thể loại giải trí bị chuyển sang mọi cách sử dụng hình ảnh tuần tự. Nhưng một tài liệu huấn luyện có nhân vật hoạt hình không nhất thiết vận hành như một truyện phiêu lưu: mục tiêu của nó là làm nổi bật thao tác, dấu hiệu và hậu quả. [1]

Bằng chứng trong trường hợp quân sự chủ yếu cho thấy truyện tranh được lựa chọn và sử dụng trong huấn luyện, chứ không tự nó chứng minh rằng mọi người học bằng hình ảnh tốt hơn trong mọi hoàn cảnh. Hiệu quả còn phụ thuộc vào độ chính xác của nội dung, trình độ người đọc và việc hình ảnh có làm nổi bật đúng chi tiết cần nhớ hay không. [1]

Từ lớp học quân sự đến bản tin truyền hình

Ảnh hưởng của cách trình bày này không dừng ở các cuốn sổ tay. Sau chiến tranh, Louis Allen từng vẽ bản đồ thời tiết đã giản lược ngay trong chương trình truyền hình, rồi dùng một hình vẽ khác để diễn tả dự báo cho ngày hôm sau. Cách làm ấy biến quá trình giải thích thành một màn trình bày có diễn tiến: người xem thấy người dẫn chọn chi tiết, nối chúng lại và đi tới dự báo. [1]

Các đài truyền hình chú ý đến sự quan tâm của khán giả dành cho bản tin thời tiết. Một số người dẫn còn dùng nhân vật hoạt hình riêng để làm cho các hình thái khí tượng dễ nhận ra hơn. Tuy vậy, việc bản tin trở nên sinh động không có nghĩa phần khí tượng bị biến thành trò đùa. Giá trị nằm ở khả năng giữ lại cấu trúc giải thích trong khi giảm gánh nặng của những ký hiệu khó đọc. [1]

Đó cũng là lý do tranh luận về truyện tranh không nên dừng ở câu hỏi “cao cấp” hay “bình dân”. Một hình thức đại chúng có thể phục vụ quảng cáo, giải trí và giáo dục; mục đích, thiết kế và độ chính xác mới quyết định nó đang làm nhiệm vụ nào. Nhìn lại những tài liệu thời chiến, ta thấy kiến thức nghiêm túc không nhất thiết phải mang vẻ ngoài khô khan. Điều quan trọng là hình ảnh phải dẫn người đọc đến đúng cách hiểu, đúng thao tác và đúng mức chắc chắn của điều đang được giải thích. [1]