Khoa học đã thổi bùng nỗi sợ sao chổi Halley năm 1910 như thế nào?

Tháng 5/1910, Trái Đất đi qua đuôi sao chổi Halley đúng như giới thiên văn dự tính. Điều trớ trêu là khả năng dự đoán ngày càng chính xác không làm mọi người yên tâm: nó cho nỗi sợ một thời điểm cụ thể, còn quang phổ học đem đến một cái tên đáng ngại là cyanogen. Khi những giả thuyết tận thế được đưa lên trước các lời giải thích về mật độ cực loãng của đuôi sao chổi, một sự kiện thiên văn có thể tính trước đã biến thành mối đe dọa trong trí tưởng tượng công chúng. [1]

Vì sao dự đoán chính xác vẫn không xóa được mê tín?

Năm 1705, Edmond Halley so sánh mô tả về ba sao chổi sáng xuất hiện cách nhau khoảng 76 năm và cho rằng đó là cùng một thiên thể quay trở lại theo chu kỳ. Ông dự đoán nó sẽ tái xuất năm 1758, dù không sống đến lúc chứng kiến. Thành công ấy làm suy yếu quan niệm sao chổi là thông điệp bất thường báo trước chiến tranh, tai họa hoặc biến cố lớn: nếu thời điểm trở lại có thể tính được từ quỹ đạo, sao chổi không cần một ý chí siêu nhiên để xuất hiện. [1]

Nhưng tính dự đoán được chỉ trả lời câu hỏi sao chổi sẽ đến khi nào, không tự động trả lời điều gì xảy ra khi nó đến. Với lần trở lại năm 1910, thông tin Trái Đất sẽ đi qua đuôi sao chổi khiến sự kiện trở nên gần gũi theo một cách đáng sợ. Một vật thể xa xôi nay dường như chạm tới khí quyển và cơ thể con người. Chính bước chuyển từ quan sát trên trời sang cảm giác tiếp xúc trực tiếp đã mở khoảng trống cho những kịch bản tai họa. [1]

Quang phổ học đã đưa chất độc vào câu chuyện ra sao?

Trong thế kỷ XIX, máy quang phổ giúp các nhà thiên văn phân tích thành phần hóa học thông qua ánh sáng do các phân tử phát ra. Kính thiên văn tốt hơn và kỹ thuật chụp ảnh cũng cho phép thu nhận, lưu giữ nhiều thông tin hơn. Đến ngày 7/2/1910, các nhà quan sát tại Đài thiên văn Yerkes thông báo đã phát hiện cyanogen trong đuôi Halley. Đây là một kết quả phân tích thành phần, nhưng tên của hợp chất nhanh chóng lấn át ý nghĩa giới hạn của phép đo. [1]

Cyanogen có liên hệ hóa học với cyanide và có thể ngăn tế bào sử dụng oxy. Tuy nhiên, phát hiện một chất không đồng nghĩa với việc con người sẽ nhận một liều nguy hiểm. Muốn đánh giá rủi ro còn phải xét nồng độ, lượng vật chất thực sự đi vào khí quyển, thời gian tiếp xúc và cơ chế tác động. Đuôi sao chổi đã được mô tả là thưa hơn cả mây, nên việc nêu tên chất độc mà thiếu các điều kiện đi kèm dễ khiến độc giả nhầm giữa khả năng nhận diện hóa học và nguy cơ phơi nhiễm. [1]

Một giả thuyết đã biến thành lời cảnh báo thế nào?

Nhà thiên văn Pháp Camille Flammarion từng nhấn mạnh rằng đuôi sao chổi rất thưa và việc Trái Đất đi qua gần như chắc chắn không gây hậu quả. Nhưng ông cũng suy đoán về những kịch bản cực đoan, chẳng hạn khí trong đuôi sao chổi làm thay đổi thành phần khí quyển hoặc khiến sự sống bị hủy diệt. Những ý tưởng này không đi kèm một cơ chế khả tín. Sau phát hiện cyanogen, ông tiếp tục nói chất khí ấy về lý thuyết có thể thấm vào khí quyển và dập tắt sự sống, dù không khẳng định điều đó có khả năng xảy ra. [1]

Khi báo chí đăng lại câu chuyện, phần gây ấn tượng mạnh nhất không phải lời trấn an mà là hình ảnh chết chóc. Một tiêu đề của The New York Times gọi đuôi sao chổi là có độc, trong khi ý kiến bác bỏ nguy cơ của các nhà thiên văn khác ít được chú ý hơn. Chuỗi truyền đạt đã làm mất thứ bậc giữa các loại phát biểu: chất được quan sát thấy, tác hại đã biết của chất ấy trong điều kiện khác, giả thuyết về khí quyển và dự báo tận thế bị đặt gần nhau như thể chúng có mức độ chắc chắn tương đương. [1]

Nỗi sợ năm 1910 có thực sự bao trùm mọi người?

Phản ứng không đồng nhất. Một số người biến dịp này thành trò vui, như bữa tiệc ngắm sao chổi ở Brooklyn với 13 khách nhằm chế giễu điềm gở. Ở chiều ngược lại, có nông dân tại Đức không gieo trồng vì nghĩ mình sẽ chết trước mùa thu hoạch; những người bán hàng rao thuốc chống sao chổi, đồ uống có cồn hoặc bảo hiểm trước thảm họa. Các trường hợp đóng kín nhà, xuống giếng hay tìm nơi trú ẩn cũng cho thấy nỗi sợ đã dẫn tới hành động thực tế ở một bộ phận công chúng. [1]

Những phản ứng ấy không chứng minh rằng cả thế giới cùng hoảng loạn ở một mức độ. Chúng cho thấy một phổ hành vi, từ hoài nghi, giễu nhại và trục lợi đến sợ hãi sâu sắc. Tin đồn đặc biệt dễ lan khi nó kết hợp ba yếu tố: một sự kiện chắc chắn sẽ xảy ra, một thuật ngữ khoa học khó tự kiểm tra và một hậu quả giàu hình ảnh. Người nghe có thể chấp nhận phần dự báo đúng về quỹ đạo rồi vô tình trao cùng độ tin cậy cho phần suy đoán về thảm họa. [1]

Bức vẽ trong hang động lưu lại điều gì?

Trong một hang động ở Puerto Rico, nhà nghiên cứu Ángel Acosta-Colón tìm thấy hình vẽ gồm một vật thể năm cánh có đuôi phía trên một khối giống mộ có thánh giá. Dòng chữ bên dưới ghi tên Fernando Colón và ngày 23/5/1910. Nhà thiên văn Abel Méndez đối chiếu hồ sơ điều tra dân số và cho rằng người vẽ có thể là Fernando Colón-Vásquez, khi ấy 15 tuổi. Một hình tương tự mang tên người anh em Monserate gợi khả năng nhiều thành viên gia đình đã cùng vào hang. [1]

Cách giải thích rằng gia đình tìm nơi tránh khí độc từ sao chổi phù hợp với ngày tháng, hình sao có đuôi và bối cảnh hoảng sợ, nhưng vẫn là một suy luận. Bức vẽ không tự kể rõ họ đến hang vì lý do gì, ở lại bao lâu hay thật sự tin điều gì. Giá trị của dấu vết này nằm ở chỗ khác: nó đưa câu chuyện truyền thông ra khỏi những tiêu đề báo và cho thấy một thiếu niên có thể đã ghi lại nỗi bất an bằng hình ảnh. Khoa học trong trường hợp này không thất bại ở việc dự đoán sao chổi; rắc rối xuất hiện khi phát hiện, giả thuyết và nguy cơ bị kể như cùng một sự thật. [1]