“Ngôi nhà của cá”: Lời mời của nữ thần Nanshe hay bẫy của ngư dân?

Ở câu cuối của “Ngôi nhà của cá”, người nói giục cá đến với mình rồi báo rằng Nanshe, nữ thần gắn với cá và ngư dân, sẽ hài lòng. Chính cách gọi tên ấy tạo ra câu đố trung tâm: Nanshe đang tự nói về mình ở ngôi thứ ba, hay một ngư dân đang viện đến vị thần bảo trợ để dụ con mồi? Văn bản không buộc người đọc chọn ngay một đáp án, vì cả hai cách hiểu đều phù hợp với những gì đã được nói trước đó. [1]

Được cho là ra đời vào thời Ur III, khoảng cuối thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên, tác phẩm là một bài độc thoại bằng tiếng Sumer. “Ngôi nhà” trong đó có thể là nơi trú ẩn thật sự, nhưng cũng có thể là chiếc bẫy được khoác lên hình ảnh của một căn nhà hiếu khách. Sự nhập nhằng này không chỉ làm bài thơ hấp dẫn; nó còn cho thấy một văn bản dùng trong trường đào tạo thư lại có thể đồng thời rèn từ vựng, trí nhớ và khả năng đọc nhiều lớp nghĩa. [1]

Câu kết tiết lộ hay cố tình che giấu người nói?

Nanshe là nữ thần của công lý xã hội và bói đoán, đồng thời cai quản nước cùng các sinh vật thủy sinh; cá là một biểu tượng của bà. Vì thế, nếu Nanshe là người cất lời, lời mời hoàn toàn có thể chân thành: bà đã chuẩn bị một nơi an toàn và muốn các loài cá tụ họp. Việc nữ thần tự gọi tên mình không nhất thiết bất thường, bởi thơ Sumer có trường hợp thần linh nói về bản thân ở ngôi thứ ba. [1]

Nhưng Nanshe cũng là “nữ hoàng của ngư dân”, nên một người đánh cá nhắc đến bà cũng hợp lý không kém. Trong cách đọc này, tên nữ thần đóng vai trò bảo chứng cho lời mời: cá được khuyên bước vào nơi sẽ làm hài lòng đấng bảo trợ cả chúng lẫn người bắt chúng. Câu kết vì vậy không hoạt động như chữ ký xác nhận người nói. Nó giống một bản lề, có thể xoay toàn bộ bài thơ theo hai hướng đối lập. [1]

Vì sao căn nhà nghe vừa ấm áp vừa đáng ngờ?

Ban đầu, người nói mô tả một căn nhà rộng, thơm mùi hương liệu, có thức ăn ngon, bia và bánh ngọt. Cá còn được mời đưa theo họ hàng, bạn bè và láng giềng. Nếu đọc đây là lời của Nanshe, các chi tiết ấy tạo nên một nơi nương náu rộng mở, phù hợp với vai trò che chở người không nhà và người phải lánh nạn của nữ thần. [1]

Sắc thái đổi khác khi người nói thúc cá vào nhanh, yêu cầu chúng hướng về phía mình và nhắc đi nhắc lại rằng chúng không nên thoát đi. Một chỗ ở mà cư dân không thể rời khỏi rất dễ bị hiểu thành bẫy. Lời hứa bảo vệ cá khỏi chim săn mồi càng làm nghi vấn sâu hơn: ngư dân có thể đang biến nỗi nguy hiểm ngoài sông thành lý do để con mồi tự chọn một nơi còn nguy hiểm hơn. [1]

Hai cách đọc không dựa trên hai phiên bản khác nhau mà nảy sinh từ cùng một chuỗi hình ảnh. “Nhà” gợi sự ổn định, còn nước luôn chuyển động; “an toàn” có thể là được bảo vệ, nhưng cũng có thể là bị giữ kín. Bài thơ đặt người đọc vào vị trí của cá: phải đánh giá ý định của người mời chỉ qua những lời quá đỗi ân cần. [1]

Danh mục cá đem lại điều gì ngoài sự hài hước?

Phần dài của tác phẩm lần lượt gọi nhiều loại cá bằng tên Sumer và gắn cho chúng những nét nhận dạng sinh động. Có con mang đầu giống cuốc, răng như lược và xương như cành cây; có con được ví với đứa trẻ đang khóc; một số khác nổi bật bởi môi, đuôi, da, tiếng động hoặc thói quen kiếm ăn. Nhiều tên không thể đối chiếu chắc chắn với loài hiện đại, nên việc giữ nguyên tên Sumer tránh tạo ra cảm giác nhận diện chính xác giả tạo. [1]

Những so sánh cường điệu khiến đoạn liệt kê có vẻ khôi hài, nhưng nó không phải phần trang trí tùy ý. Tên cá trong bài có quan hệ gần với danh sách từ vựng truyền thống mà học viên thư lại phải học. Tác phẩm dường như đã đưa kiến thức phân loại vào một khuôn kể dễ nhớ hơn: thay vì chép một bảng tên rời rạc, người học gặp từng con cá như một vị khách đang được gọi vào nhà. [1]

Cách tổ chức này cũng làm lời mời trở nên bao quát. Cá đẹp, cá kỳ dị, cá khó bắt và cá bị xem là không thích hợp để dâng cúng đều được gọi tên. Nếu người nói là Nanshe, đó là hình ảnh của sự đón nhận rộng rãi. Nếu là ngư dân, danh mục ấy lại gợi một tham vọng thực dụng hơn: chiếc bẫy không chừa loại cá nào. [1]

Bài thơ được dùng thế nào trong edubba?

“Ngôi nhà của cá” thuộc chương trình của edubba, nghĩa là “Nhà của bảng đất sét”, nơi đào tạo thư lại Sumer. Học viên tiến từ bài tập đơn giản đến các tác phẩm phức tạp hơn, vừa ghi nhớ vừa sao chép. Với lượng tên cá và đặc điểm dày đặc, bài thơ nhiều khả năng phù hợp với giai đoạn tương đối muộn trong quá trình học, khi người viết đã phải xử lý một văn bản cầu kỳ. [1]

Trong lớp học, sự mơ hồ có thể là một ưu điểm chứ không phải lỗi. Người học phải nhận ra từ vựng, theo dõi giọng nói và cân nhắc xem những lời ca ngợi có đáng tin hay không. Chỉ một thay đổi trong giả định về người phát ngôn đã biến nơi trú ẩn thành dụng cụ đánh bắt. Như vậy, bài tập sao chép cũng có thể buộc học viên chú ý đến ngữ cảnh và hàm ý, thay vì chỉ nhận mặt từng ký hiệu. [1]

Nhiều mảnh văn bản của tác phẩm đã được tìm thấy tại các đô thị cổ ở Iraq kể từ thế kỷ 19. Số lượng mảnh còn lại được xem là dấu hiệu cho thấy bài thơ từng được lưu hành đáng kể. Tuy nhiên, các chỗ khuyết và từ có cách dịch chưa chắc chắn cũng nhắc rằng bản đọc hiện đại không hoàn toàn nguyên vẹn; một vài tín hiệu từng giúp người Sumer nhận diện giọng nói có thể đã mất. [1]

Có nhất thiết phải chọn một đáp án?

Jeremy Black nghiêng về hình ảnh người đánh cá dùng lời ngọt ngào để đưa cá vào bẫy. Trái lại, Samuel Noah Kramer xem tác phẩm như lời ca ngợi một nơi nuôi cá an toàn, thậm chí diễn giải nó như một dạng bể nuôi cá rất sớm. Một khả năng khác coi cá vừa là sinh vật thật vừa có ý nghĩa tượng trưng liên quan đến các nhóm người, nhưng lớp biểu tượng ấy hiện không còn đủ rõ để giải mã chắc chắn. [1]

Điểm đáng nhớ không nằm ở việc ép văn bản trao ra một thủ phạm. Nếu người nói là Nanshe, lời mời diễn tả sự che chở; nếu là ngư dân, chính ngôn ngữ hiếu khách trở thành công cụ đánh lừa. Bài thơ tồn tại được trong cả hai cách hiểu vì người nói không tự giới thiệu rõ ràng, còn căn nhà mang đồng thời dấu hiệu của nơi trú ngụ và nơi giam giữ. [1]

Bởi vậy, “Ngôi nhà của cá” cho thấy độc giả hiện đại và học viên edubba có thể gặp nhau ở cùng một thao tác: không chỉ đọc điều một lời mời tuyên bố, mà còn xét ai được lợi nếu lời mời được chấp nhận. Sau khoảng bốn thiên niên kỷ, câu hỏi ấy vẫn khiến một căn nhà đầy thức ăn, hương thơm và lời chào đón trở nên khó bước vào mà không ngoái nhìn lối ra. [1]