“Tia tử thần” của Nikola Tesla sống dai nhờ điều gì?

Nikola Tesla từng nói một chùm ion kim loại có thể bắn hạ máy bay từ khoảng cách 250 dặm. Ông gọi thiết kế ấy là “teleforce”, còn báo chí đặt tên kịch tính hơn: “tia tử thần”. Điều đáng chú ý không phải là vũ khí này từng được chứng minh, mà là lời hứa về nó vẫn đủ sức thu hút công chúng và chính phủ trong nhiều thập kỷ. [1]

Vì sao một ý tưởng chưa có màn trình diễn thuyết phục lại sống lâu như vậy? Câu trả lời nằm ở ba yếu tố nối tiếp nhau: Tesla từng là nhà phát minh có danh tiếng thật, báo chí biến mô tả kỹ thuật thành hình ảnh dễ nhớ, còn chiến tranh khiến một khả năng xa vời trở thành mối lo cần được xem xét. [1]

Tesla thực sự tuyên bố điều gì?

Theo lời Tesla, teleforce không phải tia sét phóng ra từ một tháp điện. Đó là chùm các ion kim loại chuyển động với tốc độ rất lớn, được tập trung vào một vùng cực nhỏ để xuyên qua mục tiêu. Ông nói thiết bị có thể hạ máy bay từ khoảng cách rất xa và mô tả nó bằng những định luật vật lý mới mà ông cho rằng chưa ai từng hình dung. [1]

Vấn đề nằm ở khoảng cách giữa lời hứa và cách kiểm tra. Tesla thường nói về kết quả phi thường nhưng không trình bày một nguyên lý chế tạo đủ rõ để người khác tái tạo. Vì thế, teleforce tồn tại chủ yếu dưới dạng phát biểu, ý tưởng và quảng bá, thay vì một thiết bị đã vận hành công khai. [1]

Danh tiếng khiến lời hứa có sức nặng

Tesla bước vào câu chuyện này với một vốn uy tín đáng kể. Công trình của ông về điện xoay chiều vào cuối thế kỷ 19 góp phần tạo nên hình ảnh nhà phát minh có thể mở rộng giới hạn kỹ thuật. Sau đó, ông theo đuổi radio, truyền năng lượng không dây và những thí nghiệm điện áp cao gây ấn tượng mạnh với báo chí. [1]

Bởi vậy, khi Tesla nói mình đang chế tạo một vũ khí mới, các tòa soạn có sẵn lý do để chú ý. Năm 1915, New York Times từng ví thiết bị của ông với tia sét của thần Thor. Uy tín ấy không chứng minh teleforce hoạt động, nhưng khiến tuyên bố mới được đối xử khác với lời khoe khoang của một người vô danh. [1]

Có thể hình dung điều này qua một ví dụ đời thường: một thợ máy từng sửa thành công nhiều loại động cơ có thể được tin lâu hơn khi giới thiệu một bản thiết kế chưa nổ máy. Ví dụ chỉ minh họa cách niềm tin vận hành, không phải bằng chứng về Tesla hay teleforce.

Chiến tranh biến khả năng thành nỗi lo

Sức hút của teleforce tăng lên trước Thế chiến thứ hai, khi Đức Quốc xã xây dựng một lực lượng không quân đáng sợ. Một vũ khí có thể hạ máy bay từ cách xa hàng trăm dặm nghe như giải pháp bảo vệ lý tưởng. Tại quê hương Tesla, khi đó được gọi là Yugoslavia, một số người còn muốn ông trở về lắp đặt các chùm tia để chống mối đe dọa từ Đức. [1]

Sau khi Tesla qua đời năm 1943, chính quyền Mỹ lo Đức có thể giành được vũ khí trước. Các cơ quan chức năng thu giữ tài sản của ông và mời một nhà vật lý chuyên về điện áp cao từ Massachusetts Institute of Technology xem xét giấy tờ. Đánh giá của nhà vật lý này là phần ghi chép về tia chủ yếu mang tính suy đoán, triết lý và quảng bá, không có nguyên lý hay phương pháp khả thi. [1]

Chi tiết ấy cho thấy nỗi sợ chiến tranh có thể làm thay đổi ngưỡng chú ý. Trong hoàn cảnh bình thường, một ý tưởng thiếu cách chế tạo rõ ràng có thể bị bỏ qua. Khi nguy cơ máy bay ném bom và vũ khí mới trở nên cấp bách, chỉ riêng khả năng đối phương sở hữu nó cũng đủ khiến chính phủ phải điều tra. [1]

Chiếc hộp trong khách sạn nói lên điều gì?

Một giai thoại sau cái chết của Tesla khiến câu chuyện thêm bí ẩn. Tại một khách sạn nơi ông từng ở, người ta tìm thấy trong két một gói hàng được cho là nguyên mẫu tia tử thần. Mảnh giấy đi kèm nói chiếc hộp có giá 10.000 đô la và có thể phát nổ nếu bị mở sai cách. [1]

Khi lớp giấy bọc được tháo ra, bên trong không phải vũ khí bí mật mà là Wheatstone bridge, một dụng cụ thông thường dùng để đo điện trở. Phát hiện này không giải thích toàn bộ niềm tin của Tesla vào teleforce, nhưng làm suy yếu mạnh ý tưởng rằng một nguyên mẫu hoạt động đang được cất trong phòng khách sạn. [1]

Ý định của Tesla vẫn không thể xác định dứt khoát từ câu chuyện này. Ông có thể thực sự tin mình sẽ tạo ra vũ khí; cũng có thể dùng lời hứa ấy để tìm tiền cho những nghiên cứu khác. Chiếc hộp cũng có khả năng chỉ là vật thế chấp cho các khoản chi phí khách sạn. Những cách diễn giải đó tồn tại cạnh nhau vì không có dữ liệu đủ rõ để chọn một cách duy nhất. [1]

Vì sao ý tưởng tiếp tục quay lại?

Sau Thế chiến thứ hai, cuộc đối đầu Mỹ-Liên Xô tạo môi trường mới cho các vũ khí tia. Một chiến dịch quân sự bí mật của Mỹ, Project Nick, từng được khởi động để chế tạo vũ khí kiểu này, nhưng không có kết quả công khai cho thấy dự án đạt mục tiêu. Việc các bản giấy tờ của Tesla được chuyển tới một bảo tàng ở Belgrade cũng khiến giới chức Mỹ lo các nhà khoa học Liên Xô có thể tiếp cận chúng. [1]

Trong những thập kỷ sau đó, các tuyên bố mơ hồ từ phía Liên Xô và những bản vẽ bị rò rỉ được cho là giống một số công trình chưa công bố của Tesla đã kích thích nghi ngờ mới. Đây là cách một bí ẩn công nghệ thường lưu truyền: thiếu bằng chứng không lập tức chấm dứt câu chuyện, mà tạo khoảng trống cho suy đoán về thứ có thể đang bị che giấu. [1]

Dưới thời Ronald Reagan, Strategic Defense Initiative, thường được gọi là Star Wars, lại đưa laser và chùm hạt vào hình dung về phòng thủ không gian. Chương trình này không tạo ra hệ thống như kỳ vọng. Việc khái niệm vũ khí tia nhiều lần trở lại trong kế hoạch quân sự cho thấy sức sống của ý tưởng không đồng nghĩa với việc teleforce của Tesla đã được chứng minh. [1]

Điều còn lại sau “tia tử thần”

Câu chuyện teleforce đặt ra một câu hỏi rộng hơn về cách xã hội đánh giá tuyên bố khoa học. Thành tựu trước đây có thể khiến công chúng kiên nhẫn hơn, báo chí có thể biến thuật ngữ kỹ thuật thành hình ảnh dễ nhớ, còn chiến tranh có thể khiến chính phủ hành động trước khi bằng chứng đầy đủ xuất hiện. [1]

Điều có thể xác định là Tesla đã quảng bá teleforce trong nhiều năm, các nhà chức trách từng tìm kiếm giấy tờ của ông, và chiếc hộp được xem như nguyên mẫu chỉ chứa một dụng cụ đo điện. Còn việc ông tin tưởng đến mức nào hoặc có chủ ý đánh lạc hướng hay không vẫn chưa thể kết luận. Nhìn từ hiện tại, “tia tử thần” đáng nhớ không phải vì nó từng bắn hạ máy bay, mà vì một ý tưởng chưa thành hình có thể sống lâu khi được đặt giữa danh tiếng và nỗi sợ chiến tranh. [1]