Nhật thực năm 1868 đã giúp Xiêm giữ chủ quyền như thế nào?

Ngày 18 tháng 8 năm 1868, vua Mongkut của Xiêm đưa một đoàn lớn tới Wakor để đón nhật thực toàn phần mà chính ông đã tính toán trước. Chuyến đi kết thúc bằng nghịch lý: nhà vua mắc sốt rét và qua đời khoảng sáu tuần sau đó, nhưng màn trình diễn năng lực thiên văn của ông lại góp phần củng cố hình ảnh một vương quốc đủ hiểu biết để giao thiệp với các cường quốc châu Âu. [1]

Nhật thực không phải lá chắn duy nhất giúp Xiêm tránh bị thôn tính. Vị trí vùng đệm giữa các thuộc địa của Anh và Pháp cũng có vai trò quan trọng. Tuy nhiên, sự kiện ở Wakor cho thấy vì sao kiến thức khoa học có thể mang ý nghĩa chính trị: nó giúp Mongkut nói cùng một ngôn ngữ trí thức với những người đang tự nhận mình đại diện cho văn minh và tiến bộ. [1]

Mongkut đã biến nhật thực thành một cuộc kiểm chứng ra sao?

Mongkut quan tâm đến thiên văn từ thời còn là nhà sư. Ông học các phương pháp phương Tây để theo dõi chuyển động của Mặt Trời và các thiên thể, đồng thời thúc đẩy việc điều chỉnh lịch Phật giáo của Xiêm vốn đang cho kết quả thiếu ổn định. Khi biết đường đi của nhật thực năm 1868 sẽ cắt qua vương quốc, ông tự tính nơi quan sát và thời gian pha toàn phần thay vì chỉ chờ thông báo từ các nhà thiên văn châu Âu. [1]

Nhà vua xác định vùng tối nhất sẽ đi qua Wakor ở miền nam Xiêm và dự đoán pha toàn phần kéo dài 6 phút 46 giây. Con số của các nhà thiên văn Pháp chỉ khác hai giây; theo tường thuật của Science History Institute, kết quả quan sát sau đó phù hợp với tính toán của Mongkut. Giá trị của dự đoán không nằm ở vài giây hơn kém, mà ở việc ông đã chọn đúng địa điểm và xử lý được một bài toán thiên văn phức tạp bằng các phương pháp đương thời. [1]

Có thể hình dung đây như một cuộc kiểm tra công khai: dự đoán được đưa ra trước, còn bầu trời cung cấp kết quả mà mọi người tại chỗ đều có thể chứng kiến. Trong hoàn cảnh ấy, địa vị hoàng gia không thể khiến Mặt Trăng di chuyển nhanh hay chậm hơn. Chính khả năng bị kiểm chứng làm thành tựu của Mongkut có sức thuyết phục đặc biệt.

Vì sao kiến thức phương Tây lại quan trọng với Xiêm?

Khi Mongkut lên ngôi năm 1851, sức ép thuộc địa đã hiện rõ quanh Xiêm. Anh từng đánh bại Burma và kiểm soát các vùng lân cận, trong khi Pháp mở rộng ảnh hưởng tại Việt Nam, Campuchia và Lào. Mongkut hiểu rằng khước từ hoàn toàn thế giới phương Tây không thể ngăn sức ép ấy; muốn ứng phó, triều đình trước hết phải hiểu cách các cường quốc quan sát, đo lường và đánh giá một quốc gia. [1]

Vì thế, việc học khoa học không đơn thuần là sở thích cá nhân. Mongkut học ngôn ngữ, địa lý và thiên văn phương Tây, đồng thời vẫn duy trì những giá trị của Xiêm. Ông từng trao đổi với quan chức Anh về việc phát hiện sao Hải Vương. Những cuộc trò chuyện như vậy cho thấy nhà vua không phải người đứng ngoài các biến chuyển trí thức của thế kỷ XIX. [1]

Điều này tác động trực tiếp tới ngoại giao. Trong cách nhìn đầy định kiến của giới thực dân, một nhà nước bị xem là lạc hậu dễ trở thành đối tượng để họ viện cớ can thiệp hoặc áp đặt quyền kiểm soát. Mongkut không xóa được sự chênh lệch sức mạnh quân sự, nhưng ông có thể làm suy yếu hình ảnh ấy bằng cách chứng minh triều đình hiểu khoa học, thương mại và quan hệ quốc tế mà người châu Âu coi trọng. [1]

Một dự đoán chính xác có thể bảo vệ cả vương quốc không?

Không nên hiểu rằng một lần tính đúng nhật thực đã khiến Anh và Pháp từ bỏ mọi ý định đối với Xiêm. Vương quốc còn giữ vai trò vùng đệm thuận tiện giữa phạm vi ảnh hưởng của hai đối thủ châu Âu. Hai bên có lý do chiến lược để không cho bên kia kiểm soát toàn bộ vùng đất nằm giữa các thuộc địa của họ. [1]

Đóng góp của khoa học tinh tế hơn. Tại Wakor, các nhà thiên văn và quan chức nước ngoài thấy một vị vua châu Á có thể chủ động tổ chức quan sát và đưa ra kết quả ngang với chuyên gia của họ. Thành công ấy phù hợp với thông điệp rộng hơn mà Mongkut theo đuổi: Xiêm có một chính quyền biết tiếp nhận kiến thức mới và có thể trở thành đối tác trong thương mại, liên minh và các vấn đề ngoại giao. [1]

Khoa học ở đây hoạt động như một dạng uy tín có thể chuyển đổi sang quan hệ chính trị. Một phép tính không thay thế quân đội hay vị trí địa lý, nhưng nó ảnh hưởng đến cách đối phương đánh giá năng lực của nhà nước. Khi triều đình được nhìn nhận là có tổ chức, hiểu luật chơi và có khả năng thích nghi, lựa chọn hợp tác trở nên hợp lý hơn so với việc trực tiếp quản trị thêm một lãnh thổ. [1]

Nhật thực có thật sự gây ra cái chết của nhà vua?

Mối liên hệ không nằm ở hiện tượng thiên văn tự thân. Wakor là vùng thấp có nhiều muỗi, và nhiều người tham gia chuyến đi, trong đó có Thái tử Chulalongkorn cùng một số quan chức Anh, Pháp, đã mắc bệnh. Mongkut cũng bị sốt rét sau khi trở về và qua đời khoảng sáu tuần sau chuyến quan sát; những người khác, bao gồm thái tử, sống sót. [1]

Không thể xác định con muỗi truyền bệnh đã đốt nhà vua vào thời điểm nào. Giả thuyết cho rằng cảnh tối giống hoàng hôn trong nhật thực có thể làm muỗi hoạt động mạnh hơn chỉ là một khả năng, không phải điều đã được chứng minh. Cách diễn đạt thận trọng nhất là chuyến đi tới vùng có sốt rét khiến Mongkut nhiễm bệnh; nhật thực là lý do ông có mặt ở đó, chứ không phải tác nhân sinh học gây bệnh. [1]

Sự phân biệt này giải quyết nghịch lý tưởng như huyền bí. Cùng một sự kiện có thể tạo ra hai chuỗi hệ quả độc lập: cuộc tập trung ở Wakor làm tăng nguy cơ tiếp xúc với muỗi, còn dự đoán thiên văn thành công tạo thêm uy tín cho nhà vua. Một chuỗi dẫn tới bi kịch sức khỏe, chuỗi kia góp phần vào lợi thế ngoại giao. [1]

Điều gì còn lại sau bước ngoặt Wakor?

Sau khi Mongkut mất, Chulalongkorn kế vị và tiếp tục tiếp nhận những đổi mới phương Tây. Triều đại mới thực hiện cải cách về y tế công cộng và vệ sinh, đồng thời góp phần xây dựng đường sắt cùng các cơ sở điện đầu tiên của Xiêm. Sự nối tiếp này quan trọng hơn một màn gây ấn tượng nhất thời: nó cho thấy định hướng thích nghi không kết thúc cùng vị vua đã khởi xướng nó. [1]

Bởi vậy, nhật thực năm 1868 nên được nhìn như một khoảnh khắc cô đọng của chiến lược lớn hơn. Mongkut dùng hiểu biết của thế giới bên ngoài để bảo vệ quyền tự quyết của vương quốc, thay vì coi tiếp nhận kiến thức đồng nghĩa với từ bỏ bản sắc. Xiêm vẫn độc lập nhờ nhiều yếu tố đan xen, nhưng tại Wakor, khoa học đã giúp triều đình chứng tỏ rằng họ có thể tự quan sát, tự tính toán và tự lựa chọn con đường của mình. [1]