Nhìn tranh như thám tử: Đồ vật nhỏ tiết lộ thời đại ra sao?

Trong tranh The Alchemist in His Study with a Woman Making Lace của Thomas Wijck, một phụ nữ cúi bên chiếc gối làm ren, cạnh đó là một bàn viết nhỏ đặt trên mặt bàn và một chiếc bình cao màu xanh trắng. Không chi tiết nào tự mình nói rõ bức tranh ra đời vào năm nào, nhưng khi đặt chúng cạnh những hình ảnh và đồ vật đã được biết đến, nhà sử học nghệ thuật có thể lần dần về thời đại mà tác phẩm thuộc về. [1]

Cách đọc ấy gần giống việc xem lại một bức ảnh gia đình: kiểu tóc có thể gây nhầm lẫn, còn quần áo, đồ nội thất, vật trang trí và khung cảnh thường cung cấp nhiều manh mối hơn. Với hội họa, công việc không dừng ở việc tìm chữ ký. Đó là quá trình nhận diện thế giới vật chất xuất hiện trong tranh, rồi đối chiếu từng dấu vết với lịch sử của nghệ thuật, nghề thủ công và đời sống. [1]

Cổ áo kể chuyện gì?

Chi tiết đầu tiên đáng chú ý trong tranh Wijck là chiếc cổ áo bằng vải trắng, có thể viền ren, phủ trên vai người phụ nữ. Một kiểu cổ tương tự xuất hiện trong các tranh của Johannes Vermeer. Nhiều tác phẩm của Vermeer được biết là thuộc khoảng giữa thế kỷ 17, đặc biệt trong giai đoạn từ năm 1650 đến 1675. Sự tương đồng này không biến bức tranh của Wijck thành một tác phẩm của Vermeer, nhưng giúp người xem đặt trang phục vào một khung thời gian và môi trường thị giác nhất định. [1]

Quần áo là một dấu hiệu hữu ích vì chúng thay đổi theo thói quen xã hội, kỹ thuật may và thị hiếu. Tuy vậy, một kiểu cổ áo có thể tồn tại lâu hơn một mùa mốt, còn họa sĩ cũng có thể vẽ lại trang phục cũ hoặc điều chỉnh nó theo ý đồ bố cục. Vì thế, nhà nghiên cứu thường xem trang phục như một mảnh ghép: nó có giá trị nhất khi phù hợp với những dấu hiệu khác trong cùng bức tranh. [1]

Bàn viết nhỏ nối bức tranh với ai?

Ở khu vực làm việc của nhân vật nam là một bàn viết nhỏ đặt trên mặt bàn. Những bàn viết nhỏ đặt trên mặt bàn như vậy cũng xuất hiện trong những tác phẩm khác. Một ví dụ được đối chiếu là chân dung do Rembrandt thực hiện, thường được định vào khoảng năm 1630. Khi một món đồ lặp lại trong nhiều tranh, nó cho phép nhà sử học đặt câu hỏi: đây là vật dụng phổ biến, hay một lựa chọn có chủ ý của họa sĩ? [1]

Câu hỏi ấy quan trọng hơn việc tìm một hình ảnh giống hệt. Một bàn viết nhỏ đặt trên mặt bàn trong tranh có thể bị giản lược, phóng đại hoặc sắp xếp lại để phục vụ câu chuyện và ánh sáng. Điều có thể rút ra trước hết là nhân vật đang làm việc với một bàn viết nhỏ đặt trên mặt bàn, chứ chưa thể từ đó kết luận chính xác tác phẩm được vẽ ở đâu hay vào ngày nào.

Bình xanh trắng gợi ra thành phố nào?

Gần cửa sổ là chiếc bình cao màu xanh trắng, có hình dáng khá đặc trưng. Đối chiếu với lịch sử gốm sứ cho thấy nó giống những bình đựng thuốc từng được sản xuất tại Delft vào giữa thế kỷ 17. Đây là một dấu hiệu về đồ dùng và nghề thủ công, đồng thời gợi ra mạng lưới hàng hóa từng đi vào các căn phòng của Hà Lan thời đó. [1]

Từ “giống” ở đây rất quan trọng. Một vật thể trong tranh không phải lúc nào cũng được vẽ đủ rõ để xác định chính xác nơi sản xuất. Họa sĩ có thể quan tâm đến màu sắc, hình dáng hoặc vai trò của chiếc bình hơn là nhãn hiệu của nó. Vì vậy, bình Delft làm cho cách đọc về bối cảnh trở nên thuyết phục hơn, nhưng không tự mình chứng minh niên đại hay quyền tác giả. [1]

Khi vật dụng được đặt cạnh nhau

Mỗi manh mối có một giới hạn riêng: cổ áo có thể cho biết phong cách, bàn viết nhỏ đặt trên mặt bàn gợi cách sử dụng không gian, còn bình gốm liên hệ với một trung tâm sản xuất. Khi chúng cùng hướng về một giai đoạn và một không gian văn hóa, nhà sử học có thêm cơ sở để xây dựng cách diễn giải về thế giới trong tranh. Đây là việc tìm mẫu hình và mối liên hệ, không phải trò ghép một vật với một đáp án duy nhất. [1]

Cách làm này cũng giải thích vì sao những đồ vật tưởng như phụ họa lại đáng chú ý. Chúng cho biết nhân vật mặc gì, làm việc bằng gì và sống giữa những sản phẩm nào. Qua đó, bức tranh không chỉ kể về người ngồi trong phòng mà còn mở ra lớp thông tin về đời sống vật chất quanh họ. Trong ví dụ này, người xem có thể bắt đầu từ một chiếc cổ áo rồi chuyển sang bàn viết nhỏ đặt trên mặt bàn, bình gốm và cả quan niệm về không gian học thuật hoặc lao động được họa sĩ dựng lên. [1]

Khoa học kiểm tra thêm điều gì?

Việc quan sát bằng mắt thường có thể được bổ sung bằng các phương pháp khoa học bảo tồn. Với tranh trên nền gỗ, phương pháp nghiên cứu vòng sinh trưởng của cây, gọi là dendrochronology, có thể hỗ trợ việc xác định tuổi của tấm gỗ. Phân tích huỳnh quang tia X có thể giúp nhận diện một số sắc tố thuộc những giai đoạn nhất định. Hai hướng này không thay thế việc đọc hình ảnh; chúng cung cấp thêm thông tin về vật liệu nằm dưới lớp sơn và về khả năng tác phẩm phù hợp với một thời kỳ nào đó. [1]

Những kết quả vật liệu cũng cần được hiểu đúng phạm vi. Tuổi của tấm gỗ không nhất thiết là năm họa sĩ hoàn thành bức tranh, còn việc phát hiện một sắc tố chỉ cho biết điều gì đó về chất liệu được sử dụng. Bởi vậy, chữ ký, tiểu sử họa sĩ, phê bình nghệ thuật, vật dụng, kiến trúc và kiểm tra khoa học thường được đặt cạnh nhau. Càng nhiều dấu hiệu độc lập cùng phù hợp, cách xác định tác giả và thời đại càng có sức thuyết phục. [1]

Nhìn tranh như thám tử vì thế không có nghĩa là săn tìm một chi tiết bí mật có thể giải quyết mọi chuyện. Đó là học cách nhìn chậm hơn: một chiếc cổ áo, bàn viết nhỏ đặt trên mặt bàn hay bình thuốc đều là phần còn lại của một thế giới từng tồn tại. Khi các mảnh nhỏ được đọc trong quan hệ với nhau, bức tranh hiện ra không chỉ như hình ảnh của một nhân vật, mà như một cửa sổ dẫn vào quần áo, đồ dùng và thói quen của cả một thời. [1]