Những phụ nữ bị khuất sau lịch sử bảng tuần hoàn

Cuốn Women in Their Element tập hợp 47 chân dung, từ Dorothea Juliana Wallich nghiên cứu cobalt vào đầu thế kỷ 18 đến Dawn Shaughnessy tham gia nhận diện các nguyên tố siêu nặng. Khoảng cách giữa hai nhân vật cho thấy câu trả lời khá rõ: phụ nữ không đứng ngoài lịch sử bảng tuần hoàn, nhưng cách kể lịch sử lâu nay thường chỉ làm nổi bật một số ít người khám phá nguyên tố. Nhiều đóng góp khác, từ điều hành phòng thí nghiệm, chế tạo thiết bị đến phổ biến kiến thức và đặt thuật ngữ, dễ bị đẩy ra ngoài khung hình. [1]

Vì sao nhiều đóng góp trở nên khó nhìn thấy?

Bảng tuần hoàn thường được kể như chuỗi những ô trống lần lượt được lấp đầy. Lối kể ấy dễ hiểu, nhưng nó ưu tiên khoảnh khắc một nguyên tố được xác định và tên người gắn với khoảnh khắc đó. Công việc chuẩn bị, đo đạc, xây dựng công cụ, quản lý phòng thí nghiệm hoặc giúp kiến thức mới đến với công chúng ít khi tạo ra một mốc đơn giản để ghi nhớ. Khi tiêu chuẩn của “đóng góp” quá hẹp, một phần đáng kể của hoạt động khoa học sẽ tự động mờ đi. [1]

Bài điểm sách của Science History Institute cũng cho thấy vị thế nghề nghiệp của các nhà hóa học nữ chịu ảnh hưởng mạnh từ hoàn cảnh xã hội. Họ gặp phân biệt giới, những rào cản gắn với hôn nhân và, trong một số trường hợp, sự đàn áp chính trị. Điều này không chỉ quyết định ai được bước vào phòng thí nghiệm, mà còn ảnh hưởng đến khả năng tiếp tục làm việc, đứng tên thành quả và được thăng tiến. Sự vắng mặt trong câu chuyện chính thống vì thế không đồng nghĩa với vắng mặt trong công việc khoa học. [1]

Marie Curie có phải là ngoại lệ che khuất số đông?

Marie Curie nổi tiếng đến mức bà đôi khi trở thành hình ảnh đại diện gần như duy nhất cho phụ nữ trong lịch sử hóa học. Women in Their Element chủ ý dành cho bà dung lượng tương đương các nhân vật khác. Cách sắp xếp này không hạ thấp Curie; nó điều chỉnh tỷ lệ của bức tranh. Bên cạnh bà còn có Berta Karlik, Lise Meitner, Ida Noddack và Marguerite Perey, những người được xếp vào nhóm có công góp phần lấp các khoảng trống của bảng tuần hoàn. [1]

Một biểu tượng đơn lẻ có thể tạo cảm giác rằng thành công của phụ nữ là trường hợp hiếm hoi, phụ thuộc vào một tài năng phi thường. Khi nhiều tiểu sử được đặt cạnh nhau, một cấu trúc khác xuất hiện: phụ nữ đảm nhiệm nhiều vai trò, làm việc trong những điều kiện khác nhau và đối mặt với những mức độ hỗ trợ rất khác nhau. Câu hỏi lịch sử khi ấy chuyển từ “ai là người phụ nữ nổi tiếng?” sang “những loại công việc nào đã được tính là thành tựu, và ai có cơ hội được ghi tên cho chúng?”. [1]

Đóng góp có nhất thiết là tìm ra nguyên tố mới?

Không phải mọi dấu ấn trên bảng tuần hoàn đều mang hình thức phát hiện một nguyên tố. Cuốn sách nhắc đến những phụ nữ lãnh đạo khoa hóa học hoặc phòng thí nghiệm, những người phát triển thiết bị và những người được tưởng nhớ qua tên của vật chất. Những vai trò này tác động đến cách nguyên tố được nhận diện, phân biệt và nghiên cứu. Nếu chỉ nhìn vào ô cuối cùng được điền tên, người đọc sẽ bỏ qua cả hệ thống lao động khiến kết quả ấy có thể xuất hiện. [1]

Có thể hình dung bảng tuần hoàn như mục lục của một công trình kiến thức. Mục lục cho biết các phần nằm ở đâu và liên hệ với nhau thế nào, nhưng không ghi hết người đã đo đạc, giải thích hay truyền đạt nội dung. Tương tự, tên một nguyên tố không thể đại diện cho toàn bộ quá trình hình thành hiểu biết về nó. Mở rộng khái niệm đóng góp không phải là phát thêm danh hiệu, mà là mô tả đúng hơn cách khoa học vận hành. [1]

Jane Marcet và Margaret Todd đã mở đường bằng ngôn từ ra sao?

Jane Marcet cho thấy phổ biến kiến thức có thể tác động sâu đến khoa học. Bà viết Conversations in Chemistry dưới dạng đối thoại giữa một phụ nữ lớn tuổi và hai thiếu nữ; tác phẩm ban đầu được xuất bản ẩn danh rồi tiếp tục có nhiều ấn bản. Michael Faraday từng ghi nhận cuốn sách đã khơi dậy sự quan tâm của ông đối với khoa học. Marcet không điền một ô mới vào bảng tuần hoàn, nhưng bà giúp người đọc tiếp cận những biến chuyển hóa học đang diễn ra. [1]

Margaret Todd để lại dấu ấn theo cách cô đọng hơn: bà đề xuất từ “isotope”, tiếng Việt là “đồng vị”, từ ý niệm Hy Lạp về “cùng vị trí”. Thuật ngữ này giải quyết khó khăn khi gọi tên những dạng có thể đứng chung một vị trí trong bảng tuần hoàn dù khác nhau về khối lượng nguyên tử. Frederick Soddy tiếp nhận từ đó và dùng trong công bố của mình. Câu chuyện cho thấy việc đặt đúng tên không chỉ là trang trí ngôn ngữ; tên gọi có thể giúp một khái niệm trở nên rõ ràng và dễ sử dụng. [1]

Một bảng phân loại có thể kể lại lịch sử như thế nào?

Bảng tuần hoàn vừa phân loại nguyên tố vừa thể hiện các quy luật lặp lại trong tính chất của chúng. Nó không phải một hiện vật đã đóng kín: cách hiểu về cấu trúc và các thành viên của bảng tiếp tục được tinh chỉnh. Công việc của nhóm do Dawn Shaughnessy lãnh đạo, góp phần nhận diện sáu nguyên tố siêu nặng mang số hiệu nguyên tử từ 113 đến 118, đặt đóng góp của phụ nữ ngay trong giai đoạn mở rộng gần đây của bảng. [1]

Tính liên tục ấy cũng gợi ra một cách đọc lịch sử thận trọng hơn. Một danh sách 47 người không nên được xem là danh sách đầy đủ, mà là bằng chứng cho thấy phạm vi tìm kiếm quyết định những ai hiện ra. Khi chú ý cả phát hiện, công cụ, tổ chức phòng thí nghiệm, giáo dục và ngôn ngữ, lịch sử bảng tuần hoàn trở thành lịch sử của một cộng đồng rộng hơn. Điều thay đổi không phải các nguyên tố trong từng ô, mà là nhận thức về những bàn tay và trí óc đã giúp con người hiểu được chúng. [1]