Nước thải trở lại vòi uống: rào cản kỹ thuật và cảm giác ghê sợ

“Toilet to tap”, nghĩa là “từ bồn cầu đến vòi nước”, là cách gọi gây ám ảnh cho việc tái sử dụng nước thải làm nước uống. Thực tế, nước không đi thẳng từ đường cống đến nhà dân: nó phải vượt qua nhiều hàng rào xử lý, từ màng lọc đến peroxide và tia cực tím. Câu hỏi khó hơn nằm ở chỗ khác: vì sao một chất lỏng đã được làm sạch vẫn khiến nhiều người cảm thấy không thể uống? [1]

Nước thải trong trường hợp này không chỉ đến từ nhà vệ sinh mà còn gồm nước đã dùng để tắm hoặc giặt. Về kỹ thuật, mục tiêu là tách vật chất không mong muốn khỏi nước qua từng bước kế tiếp. Về tâm lý, tên gọi và ký ức về nguồn gốc của nó có thể lấn át những gì quá trình xử lý thực sự đã làm. [1]

Nước phải đi qua những hàng rào nào?

Theo mô tả đăng năm 2015 của Science History Institute, bước đầu tiên đưa nước qua các ống dài, mảnh và rỗng, nhìn gần giống lông bàn chải. Các ống này giữ lại mảnh vụn lớn hơn khoảng 0,2 micromét. Đây là lớp sàng đầu tiên: thay vì cố giải quyết mọi tạp chất cùng lúc, hệ thống loại bỏ phần có kích thước lớn trước để nước đi tiếp vào lớp lọc tinh hơn. [1]

Sau đó, nước đi qua màng lọc nhỏ hơn rất nhiều, được bài viết mô tả là có kích thước chỉ bằng khoảng một phần ba trăm bề rộng sợi tóc người. Lớp này nhằm loại bỏ vi sinh vật cùng nhiều chất hòa tan hoặc chất gây ô nhiễm như khoáng chất, thuốc, thuốc trừ sâu và chất nhuộm. Hai bước không thay thế nhau: lớp đầu xử lý mảnh vụn tương đối lớn, còn lớp sau nhắm đến những thành phần nhỏ hơn mà mắt thường không thể nhận ra. [1]

Peroxide và tia cực tím làm gì ở bước cuối?

Sau các lớp màng, nước được trộn với hydrogen peroxide rồi chiếu tia cực tím. Theo cơ chế được bài viết mô tả, tia cực tím kích hoạt peroxide để xử lý những tạp chất còn sót lại. Bước này bổ sung một kiểu hàng rào khác với lọc vật lý: màng lọc dựa vào khả năng giữ lại thành phần không mong muốn, còn peroxide được kích hoạt nhằm tác động đến phần đã vượt qua màng. [1]

Có thể hình dung chuỗi xử lý như nhiều cánh cửa liên tiếp, mỗi cửa được giao một nhiệm vụ khác nhau. Nếu chỉ nhìn cốc nước ở cuối quá trình, người uống không thấy được các giai đoạn ấy; họ chỉ thấy hai điểm đầu và cuối là “nước thải” và “vòi uống”. Khoảng trống vô hình giữa hai điểm này chính là nơi hiểu lầm dễ xuất hiện.

Tái sử dụng nước có phải một mô hình duy nhất?

Không phải nơi nào cũng đưa nước đã xử lý thẳng vào mạng cấp nước. Bài viết năm 2015 nêu nhiều cách sử dụng: một số địa phương ở Mỹ dùng nước tái chế để tưới trang trại hoặc sân golf; nơi khác bơm nó vào tầng chứa nước. Một vài thành phố khi đó đã cấp nước tái chế trực tiếp đến nhà dân. Khác biệt về đường đi có ý nghĩa tâm lý lớn, dù nước đều phải trải qua xử lý. [1]

Singapore và Windhoek, Namibia, được nêu như hai ví dụ đã áp dụng chuỗi xử lý này; vào thời điểm bài viết được công bố, nước tái chế chiếm hơn một phần tư nguồn cung của mỗi nơi. Các trường hợp ấy cho thấy tái sử dụng nước không chỉ là một ý tưởng trong phòng thí nghiệm. Tuy vậy, tỷ lệ năm 2015 không nên được hiểu là con số hiện tại hoặc là khuôn mẫu áp dụng giống nhau cho mọi thành phố. [1]

Nhu cầu tái sử dụng thường trở nên rõ hơn tại nơi chịu hạn hán, dân số tăng hoặc phụ thuộc nhiều vào nguồn nước ở xa. Khi lượng nước ngọt sẵn có bị giới hạn, câu hỏi không còn đơn giản là có muốn tái chế hay không, mà là nguồn nước nào có thể được xử lý ổn định để tiếp tục sử dụng. Điều này giải thích vì sao một phương án từng bị phản đối vẫn có thể được xem xét lại khi hoàn cảnh thay đổi. [1]

Vì sao biết nước sạch vẫn chưa đủ?

Phản ứng ghê sợ không vận hành giống một phép đo hóa học. Những nghiên cứu tâm lý được bài viết tổng hợp cho thấy nhiều người từ chối uống nước ép táo tươi đựng trong một chiếc bô chưa từng được sử dụng. Họ cũng ngần ngại ăn chocolate có hình dạng giống phân. Không có chất bẩn thực sự trong hai tình huống này, nhưng hình dạng hoặc vật chứa đã kích hoạt liên tưởng mạnh hơn hiểu biết lý trí. [1]

Nước thải tái chế gặp cùng một trở ngại: con người có xu hướng cảm thấy một vật từng tiếp xúc với thứ bẩn sẽ mang dấu vết không thể xóa bỏ. Đây là cảm giác về sự lây nhiễm, không nhất thiết phản ánh thành phần còn lại trong nước. Bởi vậy, việc liệt kê thêm các bước lọc có thể giúp người nghe hiểu quy trình nhưng chưa chắc lập tức thay đổi phản ứng của họ. [1]

Tốc độ xử lý cũng có thể làm phản ứng ấy mạnh hơn. Khi Bill Gates từng giới thiệu một thiết bị làm sạch nước thải trong khoảng năm phút, bài viết ghi nhận rằng một số người quan sát cho rằng quá trình diễn ra quá nhanh. Họ dường như muốn có thêm “khoảng cách” giữa chất thải và nước uống. Thời gian chờ trong trường hợp này đem lại cảm giác an tâm, dù bản thân cảm giác đó không phải phép đo chất lượng nước. [1]

Khoảng cách giữa độ sạch và sự chấp nhận

Bài viết năm 2015 nhận định nước tái chế qua quy trình nêu trên rất tinh khiết và gần như không có vị vì phần lớn muối hòa tan đã bị loại bỏ. Nhưng “không có vị lạ” chỉ giải quyết trải nghiệm của giác quan; nó không tự xóa được câu chuyện mà người uống gắn với cốc nước. Một nhãn gọi là “nước tinh sạch” và một nhãn gọi là “nước từ bồn cầu” có thể tạo ra hai phản ứng khác nhau trước cùng một quy trình. [1]

Điều đáng chú ý của nước tái sử dụng vì thế không chỉ nằm trong nhà máy. Công nghệ có thể chia nhiệm vụ làm sạch thành các bước rõ ràng, còn con người lại thường đánh giá bằng nguồn gốc, hình ảnh và cảm giác. Hiểu sự khác biệt ấy giúp nhìn cuộc tranh luận chính xác hơn: một bên hỏi trong nước còn gì, bên kia vẫn bị níu lại bởi câu hỏi nước từng là gì. [1]