Pushball: Quả bóng khổng lồ từng kéo 20.000 người đến sân

Ngày 3 tháng 11 năm 1895, khoảng 20.000 khán giả đang xem trận bóng bầu dục giữa Harvard và Đại học Pennsylvania bất ngờ chứng kiến một màn biểu diễn khác vào giờ nghỉ: các cầu thủ cùng đẩy một quả bóng cao hơn đầu người. Đó là pushball, môn thể thao được tạo ra từ một câu hỏi rất thực tế: nếu quả bóng trên sân quá nhỏ để nhìn rõ, tại sao không làm nó lớn đến mức chẳng ai có thể bỏ lỡ? [1]

Ý tưởng ấy giúp pushball gây chú ý gần như ngay lập tức, nhưng kích thước phi thường cũng khiến môn chơi khó duy trì. Hành trình của nó cho thấy một phát minh thể thao có thể hấp dẫn khán giả nhờ hình ảnh mới lạ, trong khi chính đặc điểm tạo nên sức hút lại làm việc chế tạo, vận chuyển và tổ chức trận đấu trở nên phức tạp. [1]

Vì sao quả bóng phải lớn đến vậy?

Nhà phát minh Moses G. Crane ở Massachusetts nghĩ ra pushball trong thập niên 1890. Ông không hài lòng khi quả bóng bầu dục màu nâu nhỏ bé rất khó theo dõi trên mặt sân cũng thường mang sắc nâu. Giải pháp của Crane không phải thay màu hay sửa một chi tiết nhỏ, mà là phóng đại toàn bộ vật thể: quả bóng cần đủ lớn để người đứng bên này không nhìn thấy cầu thủ ở phía đối diện. [1]

Cách đặt vấn đề này hướng thẳng tới trải nghiệm của người xem. Trong nhiều môn thể thao, khán giả phải dõi theo một vật nhỏ di chuyển nhanh giữa hàng chục người. Pushball đảo ngược tương quan đó: quả bóng trở thành vật nổi bật nhất trên sân, còn cầu thủ dường như vây quanh nó. Người xem không nhất thiết nhận ra từng động tác tinh tế, nhưng luôn biết cuộc tranh chấp đang diễn ra ở đâu. [1]

Quả bóng đầu tiên được tạo ra thế nào?

Năm 1894, Crane đặt làm quả pushball đầu tiên với khung gỗ bọc da. Nó có đường kính khoảng 1,9 mét, nặng chừng 32 kg và tốn 175 USD vào thời điểm ấy. Cấu tạo này phải dung hòa hai yêu cầu trái ngược: quả bóng cần đủ đồ sộ để tạo cảnh tượng khác thường, nhưng vẫn phải lăn hoặc được nâng lên bởi một nhóm người. [1]

Con trai ông, Edwin, tham gia xây dựng luật rồi đưa môn chơi tới Harvard, nơi anh đang theo học. Trận biểu diễn năm 1895 vì thế vừa là cuộc thử nghiệm trước đám đông, vừa chứng minh ưu điểm dễ thấy nhất của phát minh: ngay cả những người vốn đến xem bóng bầu dục cũng có thể lập tức hiểu rằng hai đội đang tranh quyền đẩy một khối cầu khổng lồ về phía khung thành. [1]

Một trận pushball được tính điểm ra sao?

Theo luật do hãng dụng cụ thể thao Spalding công bố, mỗi đội có 11 người, gồm tiền đạo, cầu thủ chạy cánh và thủ môn. Hai cột gôn cao khoảng 5,5 mét, cách nhau khoảng 6,1 mét; xà ngang nằm ở độ cao gần 2,1 mét. Đưa bóng qua khoảng trống dưới xà được 5 điểm, còn đẩy hoặc hất nó qua phía trên đem lại 8 điểm. [1]

Sự chênh lệch điểm biến chiều cao thành một phần của chiến thuật. Đẩy bóng sát mặt đất dễ kiểm soát hơn nhưng có giá trị thấp; nâng cả khối cầu lên cao khó hơn và được thưởng nhiều điểm hơn. Các đội thậm chí đặt tên cho những miếng phối hợp, còn trọng tài phải đánh giá tính hợp lệ của các pha va chạm. Như vậy, pushball không chỉ là đám đông xô vào một quả bóng: ít nhất trong phiên bản chính thức, nó có vị trí thi đấu, mục tiêu và lựa chọn chiến thuật rõ ràng. [1]

Khi kích thước biến thành rắc rối

Một sự cố năm 1902 cho thấy việc làm quả bóng không thể tùy tiện. Người quản lý Equitable Park ở New York dùng một quả thay thế do thợ đóng giày chế tạo và nhồi cỏ khô. Vì không lọt qua cửa, nó bị để ngoài trời qua đêm. Sau trận mưa kéo dài, quả bóng vốn nặng khoảng 23 kg hút nước và tăng lên hơn 227 kg, khiến đạo cụ dự kiến cho trận đấu trở thành một khối nặng khó điều khiển. [1]

Đây không chỉ là chuyện vật liệu gặp nước. Một quả bóng gần hai mét đòi hỏi không gian cất giữ, phương tiện vận chuyển và sân đấu phù hợp. Tại Đại học Miami ở Ohio, quả bóng từng phải được đưa đến từ Đại học Michigan, cách đó khoảng 380 km. Khi một dụng cụ cốt lõi vừa đắt, vừa cồng kềnh và khó thay thế, việc biến trò chơi thành hoạt động thường xuyên sẽ khó hơn nhiều so với tổ chức một màn biểu diễn đặc biệt. [1]

Vì sao pushball lan rộng rồi biến mất?

Pushball đáp ứng nhu cầu tìm kiếm những cuộc thi tập thể mới tại các trường đại học Hoa Kỳ. Ở Miami, môn này xuất hiện năm 1909 sau khi một cuộc tranh cờ bạo lực giữa các khóa sinh viên bị cấm. Thay vì giữ đội hình 11 người như luật Spalding, mỗi khóa đưa tới 30 người vào sân. Những bức ảnh còn lại cho thấy đám đông cùng ép vào bóng, có lúc nâng nó qua đầu hoặc để một người trèo lên trên. [1]

Môn chơi cũng vượt khỏi sân trường và sang bên kia Đại Tây Dương. Tại Anh, người ta thử pushball trên lưng ngựa và cả bằng ô tô vào đầu thế kỷ XX. Những biến thể ấy chứng tỏ khối cầu khổng lồ là một ý tưởng hình ảnh rất linh hoạt: chỉ cần đổi phương tiện đẩy bóng, ban tổ chức đã có một cảnh tượng mới. Tuy nhiên, chúng cũng làm pushball gần với màn trình diễn hơn một môn thể thao có hình thức ổn định. [1]

Spalding từng dự đoán pushball sẽ có vị trí lâu dài trong thể thao Hoa Kỳ, nhưng dự đoán không thành hiện thực. Ở Miami, kéo co đã quay lại vào năm 1912; sau khi chiến tranh bắt đầu năm 1914, sự hào hứng với cuộc thi dường như tiếp tục suy giảm. Tư liệu không đưa ra một nguyên nhân duy nhất, song chi phí, vận chuyển khó khăn và nhiều phiên bản luật khác nhau đều giúp giải thích vì sao sức hút thị giác chưa đủ tạo nên một môn chơi bền vững. [1]

Pushball vì thế đáng nhớ không phải vì một bí mật chưa được giải đáp, mà vì nó phơi bày khoảng cách giữa sự chú ý và sức sống lâu dài. Crane đã giải quyết rất trực tiếp bài toán giúp khán giả nhìn thấy bóng. Ông tạo ra một biểu tượng không thể lẫn trên sân, nhưng biểu tượng ấy quá lớn để trở thành dụng cụ thuận tiện. Ngày nay, hình ảnh con người gần như biến mất sau khối cầu vẫn lưu giữ tinh thần của một thời kỳ sẵn sàng biến ý tưởng kỳ lạ thành cuộc thi công cộng. [1]