Swiftiephylus: Vì sao một nhóm côn trùng Australia mang tên Taylor Swift?

Nhỏ hơn hạt đậu lăng, có đôi mắt lớn cùng sắc vàng điểm đỏ, bốn loài bọ thực vật ở Australia đã được đặt những cái tên gợi đến Taylor Swift. Chúng thuộc Swiftiephylus, một chi được các nhà côn trùng học mô tả khi tìm hiểu những loài bọ sống trên cây she-oak. Cái tên bắt đầu từ sự yêu mến của một nhà nghiên cứu dành cho nữ ca sĩ, nhưng chỉ xuất hiện sau công việc quan trọng hơn: xác định những con bọ ấy khác các loài đã biết như thế nào. [1]

Điều gì khiến những con bọ này được chú ý?

Bọ thực vật ăn cây có nhiều loài trên thế giới, song sự đa dạng của chúng ở Australia vẫn chưa được tìm hiểu đầy đủ. Trong nhóm bọ ăn hoa được nghiên cứu trên cây she-oak, vẻ ngoài rất nhỏ bé không có nghĩa là mọi cá thể đều thuộc cùng một loài. Đó là câu hỏi đầu tiên các nhà nghiên cứu phải giải quyết trước khi nghĩ đến chuyện đặt tên. [1]

Có thể hình dung việc nhìn một nắm hạt nhỏ: từ xa, chúng dễ giống nhau; nhìn kỹ hơn mới thấy những khác biệt có thể dùng để phân loại. Với côn trùng, màu sắc là một dấu hiệu dễ nhận ra, nhưng một màu nổi bật không tự nó trả lời được con vật thuộc loài nào. Muốn nhận diện, các đặc điểm phải được đặt cạnh những loài đã biết để so sánh. [1]

Chi tiết màu vàng và đỏ vì thế có hai vai trò khác nhau trong câu chuyện. Màu sắc là một phần của việc quan sát, đối chiếu các con bọ. Sau khi chúng được xác định, chính tổ hợp màu ấy lại gợi ý cho Sarah Schroeder chọn tên liên quan đến Swift. Không nên đảo ngược trình tự này thành ý tưởng rằng sự giống một ca sĩ đã tạo ra loài mới. [1]

Làm sao xác định được loài mới?

Schroeder và Christiane Weirauch so sánh hình dạng, màu sắc và gene của những con bọ với các loài đã biết. Kết quả, họ xác định 12 loài mới, được xếp vào năm chi; Swiftiephylus là một trong số đó. Mười hai là số loài trong nghiên cứu này, không phải số loài mang tên Taylor Swift. [1]

Ba hướng so sánh giúp câu hỏi nhận diện cụ thể hơn. Hình dạng cho thấy các cá thể có những nét ngoại hình nào; màu sắc bổ sung đặc điểm có thể quan sát; còn gene cung cấp một kiểu thông tin khác để đối chiếu. Bài báo không nêu từng đặc điểm dùng để phân biệt mỗi loài, vì vậy không thể lập một danh sách dấu hiệu nhận dạng chỉ từ màu vàng, đỏ và đôi mắt lớn. [1]

Xếp loài vào chi cũng là một bước khác với đặt tên từng loài. Có thể hình dung chi như một nhóm chứa các loài được phân loại cùng nhau: tên chi cho biết một con bọ nằm trong nhóm nào, còn tên loài chỉ rõ đối tượng đang nói tới. Nhờ vậy, phát hiện không dừng ở nhận xét rằng các con bọ trông lạ; nó trở thành một cách gọi đủ rõ để người khác tiếp tục tìm hiểu. [1]

Taylor Swift đi vào tên gọi ra sao?

Schroeder là người hâm mộ Taylor Swift. Trong chi Swiftiephylus, bà chọn bốn loài có màu vàng nổi bật, điểm thêm sắc đỏ, để đặt tên gợi đến nữ ca sĩ. Liên tưởng ở đây là tóc vàng và màu son đỏ quen thuộc trong hình ảnh của Swift. Đó là lý do chọn tên, không phải một đặc điểm sinh học nối côn trùng với con người. [1]

Loài có tên dễ nhận ra nhất là S. taylorae. Ba tên còn lại mượn cảm hứng từ các album rồi chuyển sang dạng Latin: S. amator gợi Lover, S. intrepidus gợi Fearless và S. poetorum nhắc đến The Tortured Poets Department. Chữ S. viết tắt cho Swiftiephylus, nên mỗi tên gồm cả nhóm mà loài thuộc về lẫn tên riêng của loài. [1]

Một tên gọi có thể mang dấu ấn cá nhân, trong khi đối tượng được gọi tên vẫn phải được nhận diện bằng công việc nghiên cứu. Hai phần ấy không thay thế nhau. Sự liên tưởng đến Swift giúp bốn cái tên dễ được nhớ đến; hình dạng, màu sắc và gene mới là những thông tin các nhà nghiên cứu đem ra so sánh khi xem xét những con bọ. [1]

Vì sao việc đặt tên có ích ngoài câu chuyện thú vị?

Một sinh vật chưa được mô tả dễ bị gộp vào nhận xét chung chung như “có bọ trên cây”. Khi có tên loài, người nghiên cứu có thể nói chính xác hơn mình đang đề cập đến nhóm nào và phân biệt nó với những nhóm gần giống. Đó là nền tảng để trao đổi về sự đa dạng: trước khi bàn một loài xuất hiện ở đâu hay cần được quan tâm ra sao, phải biết loài ấy là đối tượng nào. [1]

Schroeder nhấn mạnh việc mô tả loài có ý nghĩa đối với bảo tồn, bởi rất khó bảo vệ thứ còn chưa biết là đang tồn tại. Điều này không có nghĩa bốn loài mang tên Swift đang bị đe dọa; nghiên cứu được kể ở đây không đưa ra kết luận như vậy. Ý nghĩa rộng hơn nằm ở khoảng trống nhận diện: nếu nhiều loài chưa có tên, hiểu biết về sự đa dạng của côn trùng cũng chưa đầy đủ. [1]

Một ví dụ đơn giản là ghi chép về những cuốn sách: nếu nhiều cuốn chỉ được nhập chung dưới nhãn “sách nhỏ”, sẽ khó biết giá nào chứa cuốn cần tìm hoặc cuốn nào còn thiếu. Tên loài không tự giải quyết mọi câu hỏi về bảo tồn, nhưng giúp mỗi câu hỏi có một đối tượng rõ ràng. Trong trường hợp Swiftiephylus, sự chú ý dành cho cái tên có thể đưa người đọc đến bước ít hào nhoáng hơn: phân biệt các loài. [1]

Còn điều gì chưa được biết?

Mười hai loài mới cho thấy cuộc khảo sát đã bổ sung đáng kể vào hiểu biết về nhóm bọ được nghiên cứu, nhưng không phải một bản kiểm kê hoàn chỉnh của côn trùng Australia. Những con bọ được tìm hiểu trên cây she-oak; từ thông tin đó không thể suy ra mọi loài trong chi Swiftiephylus chỉ sống ở một kiểu cây, hay chúng phân bố rộng đến đâu. [1]

Giá trị của tên gọi vì thế nằm ở cả điều nó làm rõ và câu hỏi nó mở ra. Swiftiephylus cho phép bốn loài được nhắc đến riêng rẽ thay vì lẫn trong một tập hợp bọ mắt lớn, vàng đỏ. Còn để hiểu đời sống, nơi phân bố hoặc tình trạng của từng loài, cần những quan sát tiếp theo. Đằng sau cái tên gợi nhạc pop là một bước đầu rất căn bản: biết chính xác mình đang nói về sinh vật nào. [1]