Thaddeus Stevens: Tuổi thơ nào đã định hình một chính khách chống chế độ nô lệ?

Thaddeus Stevens sinh năm 1792 tại Vermont với một bàn chân khoèo, hai năm sau khi anh trai ông ra đời với cả hai bàn chân cùng dị tật. Một số hàng xóm theo đạo Baptist khi ấy diễn giải những khác biệt này như hình phạt dành cho một tội lỗi bí mật của gia đình. Cậu bé vì thế sớm đối mặt với một câu hỏi không do mình tạo ra: con người có bị phán xét chỉ vì những điều họ không thể lựa chọn hay không? [1]

Tuổi thơ không tự động biến Stevens thành nhà hoạt động bãi nô. Nhưng ba trải nghiệm đã tạo nên bối cảnh quan trọng cho đời ông: bị nhìn như người khác biệt, lớn lên khi cha rời bỏ gia đình và chứng kiến mẹ làm việc để các con được đi học. Về sau, giáo dục, phẩm giá và quyền của người bị gạt ra ngoài lề trở thành những vấn đề ông theo đuổi trong pháp luật và chính trị. [1]

Định kiến thời thơ ấu để lại dấu hỏi gì?

Bàn chân khoèo không chỉ khiến Stevens khác biệt về cơ thể. Trong cách kể của những người hàng xóm mê tín, dị tật của hai anh em còn bị biến thành lời phán xét đạo đức đối với cha mẹ. Một đặc điểm bẩm sinh bị gán thành dấu hiệu của tội lỗi. Trải nghiệm ấy cho thấy định kiến thường vận hành bằng cách biến điều không thể lựa chọn thành lý do để hạ thấp một con người. [1]

Một số cách đọc tiểu sử cho rằng sống với dị tật có thể khiến Stevens dễ đồng cảm với những người bị đẩy ra bên lề. Tuy nhiên, đó là diễn giải chứ không phải kết luận có thể chứng minh trực tiếp. Các nhà viết sử cũng từng tranh luận về động cơ khiến ông trở thành người chống chế độ nô lệ quyết liệt: có cách giải thích nhấn mạnh lòng cảm thông, trong khi cách khác chú ý đến tham vọng và tính toán chính trị. [1]

Gia đình đã dạy ông về trách nhiệm ra sao?

Khi nông trại thất bại, Joshua Stevens rời bỏ gia đình. Ông thỉnh thoảng quay lại rồi biến mất hoàn toàn, để Sarah Morrill Stevens một mình nuôi bốn con trai. Thaddeus không gặp lại cha và chỉ nghe tin đồn rằng cha mình đã chết trong Chiến tranh năm 1812. Sự vắng mặt ấy khiến việc sinh sống, chăm sóc con cái và tìm đường học hành đều dồn lên vai người mẹ. [1]

Sarah quyết tâm cho các con đến trường dù gia đình thiếu tiền. Năm 1807, bà chuyển nhà tới Peacham, Vermont, rồi trả học phí bằng những công việc chăm sóc người bệnh và giúp việc nhà. Bà cũng dạy Thaddeus đọc Kinh Thánh, nhấn mạnh lao động và bổn phận. Trong ký ức tiểu sử về Stevens, mẹ ông hiện lên như hình mẫu đối lập với người cha: một người ở lại, làm việc và biến trách nhiệm thành hành động cụ thể. [1]

Vì sao giáo dục trở thành vấn đề chính trị?

Thaddeus học hành chăm chỉ, từng theo học Đại học Vermont trước khi rời trường khi các tòa nhà bị trưng dụng trong Chiến tranh năm 1812. Ông chuyển sang Dartmouth và tốt nghiệp năm 1814. Con đường ấy cho thấy giáo dục không đến với gia đình Stevens như một đặc quyền sẵn có; nó phụ thuộc vào sự hy sinh lâu dài của mẹ và khả năng vượt qua thiếu thốn của chính ông. [1]

Nhiều năm sau, tại cơ quan lập pháp Pennsylvania, Stevens bảo vệ hệ thống trường công miễn phí trước những người muốn hủy bỏ vì lo ngại thuế. Lập luận của ông xoay quanh hậu quả xã hội của việc để học phí quyết định ai được học. Người có tiền sẽ tiếp tục có cơ hội, còn trẻ em nghèo có thể bị giữ ngoài trường. Đây không chỉ là chính sách giáo dục, mà còn là câu hỏi về việc xã hội phân phối cơ hội như thế nào. [1]

Không thể biết Stevens nhớ lại hoàn cảnh gia đình đến mức nào khi tranh luận về trường công. Dù vậy, mối liên hệ tiểu sử khá rõ: cơ hội học tập từng phải đổi bằng công sức lớn của mẹ ông, nên việc mở rộng cơ hội ấy cho nhiều người có thể được xem là một phần nhất quán trong đời sống công cộng của ông. [1]

Nghề luật đã thay đổi cách ông hành động thế nào?

Sau khi tốt nghiệp, Stevens tới York, Pennsylvania, vừa dạy học vừa học luật. Ông vượt qua kỳ thi hành nghề năm 1816 và mở văn phòng tại Gettysburg. Lúc đầu, ông không có quan hệ hay lượng khách hàng ổn định. Bước ngoặt đến vào năm 1817, khi ông bào chữa cho James Hunter, một nông dân đã giết viên chức bắt mình vì nợ. Stevens chọn lập luận về tình trạng mất khả năng nhận thức, một hướng bào chữa khác thường vào thời điểm đó. [1]

Stevens thua vụ án và Hunter bị treo cổ, nhưng màn tranh tụng giúp ông gây dựng danh tiếng. Đến năm 1822, ông đã là một luật sư nổi bật tại Pennsylvania và từng tranh luận trước Tòa án Tối cao của bang. Nghề luật rèn cho ông khả năng biến sự bất bình thành lập luận, rồi đưa lập luận ấy vào tòa án, diễn đàn công cộng và cơ quan lập pháp. [1]

Từ quyền học tập đến chống chế độ nô lệ

Một dấu mốc chính trị quan trọng xuất hiện năm 1837, khi Stevens tham gia hội nghị soạn hiến pháp mới cho Pennsylvania. Ông từ chối ký văn bản hoàn chỉnh vì quyền bỏ phiếu chỉ dành cho đàn ông da trắng tự do, qua đó loại người Mỹ gốc Phi tự do khỏi đời sống chính trị. Từ đây, phản đối chế độ nô lệ trở thành hướng đi bền bỉ trong sự nghiệp của ông. [1]

Khi trở lại Hạ viện Mỹ năm 1848, Stevens trước hết muốn ngăn chế độ nô lệ mở rộng sang các vùng lãnh thổ mới. Ông phản đối Thỏa hiệp năm 1850 trong bối cảnh luật truy bắt người nô lệ bỏ trốn được siết chặt. Ngôi nhà của ông tại Lancaster còn được mô tả là một điểm hỗ trợ những người nô lệ chạy trốn về phía bắc trong mạng lưới thường gọi là Underground Railroad. [1]

Trong Nội chiến Mỹ, Stevens trở thành một lãnh đạo của nhóm Cộng hòa Cấp tiến. Ông thúc đẩy việc xóa bỏ hoàn toàn chế độ nô lệ, góp phần vận động cho Tu chính án thứ 13, rồi tiếp tục bảo vệ quyền của những người vừa được giải phóng. Sau chiến tranh, ông tham gia thúc đẩy Tu chính án thứ 14, Đạo luật Dân quyền năm 1866 và các Đạo luật Tái thiết, vốn đặt điều kiện cho những bang từng ly khai trở lại Liên bang. [1]

Lựa chọn cuối đời nói gì về di sản của ông?

Stevens qua đời năm 1868, khi vẫn tham gia cuộc đối đầu giữa Quốc hội và Tổng thống Andrew Johnson về chính sách Tái thiết. Ông từng giúp thúc đẩy việc luận tội Johnson, nhưng sức khỏe suy giảm khiến vai trò của ông trong phiên xét xử bị hạn chế. Những năm cuối ấy cho thấy sự cứng rắn không đồng nghĩa với khả năng kiểm soát kết quả chính trị. [1]

Stevens chọn được an táng tại một nghĩa trang không phân biệt chủng tộc ở Lancaster, thay vì nghĩa trang chỉ dành cho người da trắng. Lựa chọn này không thể giải thích toàn bộ sự nghiệp của ông, nhưng làm nổi bật một đường dây xuyên suốt: người từng bị cộng đồng gán nhãn vì cơ thể và hoàn cảnh đã dành đời công chúng để chống lại những ranh giới pháp lý quyết định ai được đối xử như một công dân đầy đủ. [1]