James Buchanan: Vì sao một chính khách giàu kinh nghiệm bất lực trước khủng hoảng ly khai?

James Buchanan từng suýt bị đuổi khỏi Dickinson College vì bỏ bê việc học và ham vui, nhưng sau đó vẫn tốt nghiệp loại ưu, trở thành luật sư, nhà ngoại giao rồi tổng thống thứ 15 của Hoa Kỳ. Nghịch lý nằm ở chỗ: con đường thăng tiến cho thấy ông biết thích nghi với hoàn cảnh, còn nhiệm kỳ tổng thống lại diễn ra đúng lúc cách thích nghi ấy không đủ để xử lý xung đột về chế độ nô lệ và nguy cơ các bang rời Liên bang. Muốn hiểu thất bại của Buchanan, cần nhìn vào khoảng cách giữa kinh nghiệm chính trị và khả năng hành động khi thỏa hiệp đã mất tác dụng. [1]

Một cơ hội sửa sai đã định hình con đường đầu đời

Buchanan sinh năm 1791 gần Mercersville, Pennsylvania, trong gia đình có điều kiện. Cha ông điều hành một cơ sở buôn bán thành công, còn mẹ thường đọc sách và trao đổi với các con về chính trị, thơ ca. Tuy vậy, môi trường ấy không khiến ông luôn giữ được kỷ luật. Khi vào Dickinson College năm 1807, ông học chăm chỉ lúc đầu rồi chuyển sang hút thuốc, uống rượu và tham gia các cuộc vui để được bạn bè chú ý. [1]

Năm 1808, nhà trường gần như đuổi học Buchanan vì hành vi thiếu trật tự. Ông hứa thay đổi, được ở lại và tốt nghiệp loại ưu vào năm sau. Chi tiết này đáng chú ý không phải vì nó biến một lần sa sút thành công thức thành công, mà vì nó cho thấy Buchanan có thể phục hồi khi vẫn còn một cơ chế cho phép sửa sai. Về sau, sự nghiệp của ông cũng nhiều lần dựa trên khả năng chờ đợi và chuyển hướng. [1]

Luật pháp và chính trị mở rộng vị thế của ông

Buchanan được phép hành nghề luật tại Pennsylvania năm 1812, đúng lúc Hoa Kỳ chiến tranh với Anh. Ông gia nhập một đơn vị tình nguyện và đi về phía nam để bảo vệ Baltimore, nhưng không trực tiếp tham chiến. Đóng góp được ghi nhận của ông là thu giữ ngựa cho quân đội. Vì vậy, quãng thời gian này cho thấy ông từng phục vụ trong chiến tranh, chứ không phải một chiến công ngoài mặt trận. [1]

Sau chiến tranh, ông đắc cử vào Hạ viện Pennsylvania với tư cách thành viên Đảng Liên bang, trở thành người trẻ nhất trong cơ quan lập pháp bang. Năm 1816, ông rời ghế để tập trung cho nghề luật; đến năm 1818, ông đã có tài sản đáng kể. Năm 1820, ông vào Hạ viện Hoa Kỳ. Khi Đảng Liên bang suy yếu, Buchanan chuyển sang lực lượng chính trị gắn với Andrew Jackson, một lựa chọn giúp ông tiếp tục tồn tại trong môi trường đang thay đổi nhưng cũng khiến đối thủ xem ông là người quá coi trọng cơ hội thăng tiến. [1]

Kinh nghiệm đối ngoại khiến ông trở thành ứng viên sáng giá

Buchanan lần lượt làm công sứ tại Nga, giữ ghế thượng nghị sĩ, làm ngoại trưởng và công sứ tại Vương quốc Anh. Ở Nga, ông tham gia thương lượng thỏa thuận thương mại đầu tiên giữa Hoa Kỳ và Nga. Khi làm ngoại trưởng, ông góp phần đàm phán ranh giới giữa Hoa Kỳ và Anh ở vùng Tây Bắc Thái Bình Dương. Những nhiệm vụ này tạo cho ông hình ảnh một chính khách có năng lực pháp lý và ngoại giao, không chỉ là một nghị sĩ biết vận động chính trị. [1]

Buchanan nhiều lần tìm kiếm đề cử tổng thống nhưng thất bại. Trong thời gian làm công sứ tại Anh dưới thời Franklin Pierce, ông đứng ngoài phần lớn tranh cãi đang làm chính quyền trong nước mất uy tín, trong khi xung đột về việc mở rộng chế độ nô lệ sang các vùng lãnh thổ mới ngày càng gay gắt. Khi trở về tranh cử năm 1856, ông ít bị gắn với những tranh cãi ấy hơn các đối thủ và giành được đề cử của Đảng Dân chủ sau một cuộc bỏ phiếu kéo dài. [1]

Lợi thế của Buchanan khi đó là hình ảnh một người giàu kinh nghiệm, phù hợp với mong muốn khôi phục trật tự và hòa hợp. Nhưng đứng ngoài một cuộc tranh cãi không đồng nghĩa với việc đã có lời giải cho nguyên nhân của nó. Ông bước vào Nhà Trắng với vốn chính trị lớn, trong khi vấn đề trung tâm của đất nước đã vượt xa những bất đồng thông thường giữa các phe. [1]

Hai quyết định làm sâu thêm chia rẽ Bắc - Nam

Ngay trước khi Buchanan nhậm chức, Tòa án Tối cao chuẩn bị phán quyết trong vụ Dred Scott, liên quan đến một người đàn ông bị bắt làm nô lệ tìm cách kiện đòi tự do. Buchanan bí mật liên hệ với Thẩm phán Robert C. Grier của Pennsylvania và thúc giục ông đứng về phía các thẩm phán miền Nam. Phán quyết sau đó tuyên bố Scott không có quyền khởi kiện với tư cách công dân Hoa Kỳ, đồng thời hạn chế quyền của Quốc hội trong việc ngăn chế độ nô lệ mở rộng. Vụ việc khiến xung đột Bắc - Nam trầm trọng hơn và đặt ra vấn đề nghiêm trọng về chuẩn mực quyền lực của tổng thống. [1]

Khủng hoảng Kansas cho thấy cách Buchanan sử dụng quyền lực còn gây chia rẽ trực tiếp hơn. Những người ủng hộ và phản đối chế độ nô lệ đã hình thành hai chính quyền đối lập tại vùng lãnh thổ này. Buchanan ủng hộ chính quyền Lecompton thân chế độ nô lệ và đề nghị đưa Kansas vào Liên bang theo hiến pháp của chính quyền đó. Đề xuất thất bại vì các nghị sĩ miền Bắc trong chính Đảng Dân chủ phản đối, cho rằng hiến pháp không phản ánh ý chí của đa số cư dân Kansas. [1]

Kết quả là Buchanan bị miền Bắc chỉ trích vì thiên vị, trong khi nhiều người miền Nam lại cho rằng ông quá yếu để bảo vệ mục tiêu của họ. Ông đã chọn một lập trường nhằm giữ sự ủng hộ của phe thân chế độ nô lệ, nhưng lựa chọn ấy không tạo ra sự thống nhất trong đảng hay trên toàn quốc. Nó làm lộ rõ giới hạn của chiến lược dựa vào thỏa hiệp chính trị khi hai phía không còn chấp nhận cùng một nguyên tắc về quyền lực liên bang. [1]

Tại sao ông không ngăn được ly khai?

Sau khi Abraham Lincoln thắng cử năm 1860, Buchanan tuyên bố ly khai là bất hợp pháp nhưng không thực hiện hành động cụ thể đủ sức ngăn khủng hoảng lan rộng. Ông cũng không tăng cường các pháo đài liên bang đang bị đe dọa. Trước khi nhiệm kỳ kết thúc ngày 4 tháng 3 năm 1861, Nam Carolina và sáu bang khác đã rời Liên bang. Vấn đề không chỉ là Buchanan phản đối ly khai trên lời nói, mà là khoảng cách giữa tuyên bố ấy và những biện pháp ông sẵn sàng thực hiện. [1]

Nhìn lại toàn bộ sự nghiệp, Buchanan từng biết tận dụng cơ hội sửa sai, chuyển hướng khi đảng phái cũ suy yếu và tích lũy kinh nghiệm trong luật pháp lẫn ngoại giao. Những năng lực ấy hữu ích khi mục tiêu là xây dựng vị thế cá nhân trong một hệ thống chính trị biến động. Nhưng khủng hoảng cuối nhiệm kỳ đòi hỏi lựa chọn rõ ràng về quyền lực liên bang, thay vì tiếp tục chờ một thỏa thuận có thể làm hài lòng các phe. [1]

Sau khi rời Nhà Trắng, Buchanan trở về điền trang Wheatland và tiếp tục bảo vệ cách xử lý của mình. Tuy nhiên, đánh giá lịch sử về nhiệm kỳ ấy nhìn chung rất khắc nghiệt. Câu chuyện của ông vì thế không đơn giản là một người thiếu kinh nghiệm dẫn dắt đất nước, mà là trường hợp một chính khách có hồ sơ dày dặn nhưng không chuyển được kinh nghiệm thích nghi thành hành động phù hợp với một cuộc khủng hoảng đã vượt qua giới hạn của chính trị thường ngày. [1]