Thí nghiệm nhà tù Stanford năm 1971 và những cuộn băng vạch trần huyền thoại tâm lý học

Tối ngày thứ năm của cuộc nghiên cứu, khi bước xuống tầng hầm để chuẩn bị cho các cuộc phỏng vấn vào ngày hôm sau, Christina Maslach bàng hoàng trước những gì hiện ra trước mắt. Từng nam sinh đóng vai tù nhân bị bắt mặc áo dài không có quần lót để lộ chân, bị xích một bên mắt cá chân và bị trùm túi giấy lên đầu. Đứng trước hàng tù nhân ấy, chàng trai duyên dáng, hài hước mà cô vừa trò chuyện trước ca trực đã biến thành viên quản giáo tàn bạo mang biệt danh John Wayne với ngữ điệu hoàn toàn khác. [3]

Nhìn cảnh tù nhân bị trùm túi giấy lên đầu và xích chân dẫn đi vệ sinh, Maslach cảm thấy buồn nôn, nhưng các nhà tâm lý học đồng nghiệp lại trêu chọc cô. Uất ức dâng trào, cô bùng nổ cảm xúc, la hét và phản đối kịch liệt với Philip Zimbardo rằng những gì ông đang làm với các nam sinh là điều vô cùng tồi tệ. Kỳ lạ thay, trong số hơn 50 người ngoài từng quan sát môi trường nhà tù Stanford, cô là người duy nhất chất vấn tính đạo đức của cuộc thí nghiệm. Liệu bản chất con người có thực sự tự động tha hóa chỉ vì khoác lên mình một bộ đồng phục, hay thí nghiệm tâm lý kinh điển này thực chất là một vở kịch được chỉ đạo có chủ đích? [3][7]

Bẫy ngầm dưới tầng hầm Jordan Hall

Tháng 8 năm 1971, giáo sư tâm lý Philip Zimbardo bắt đầu tiến hành thí nghiệm nhà tù Stanford ngay tại khuôn viên trường. Trước đó, một mẩu thông báo ngắn xuất hiện trên các tờ báo Palo Alto Times và The Stanford Daily, kêu gọi các nam sinh viên đại học tham gia một nghiên cứu tâm lý về đời sống ngục tù với mức thù lao 15 USD mỗi ngày. Các ứng viên tìm đến đăng ký chủ yếu là người da trắng, thuộc tầng lớp trung lưu, có thể chất khỏe mạnh và trạng thái tâm lý ổn định. [1]

Ban nghiên cứu lựa chọn đối tượng có chủ đích nhằm loại trừ triệt để những người có tiền án tiền sự, người bị suy giảm tâm lý hoặc mắc các vấn đề y tế. Sau khi tuyển được nhóm ứng viên đạt chuẩn, việc phân chia xem ai sẽ vào vai tù nhân và ai nhận vai quản giáo được tiến hành ngẫu nhiên như trò tung đồng xu, nhằm đảm bảo hai bên hoàn toàn tương đồng nhau ở thời điểm bắt đầu. [1][9]

Hiện trường của cuộc thử nghiệm được thiết lập tại một đoạn hành lang dài 11 mét (35 foot) ở tầng hầm tòa nhà tâm lý học Jordan Hall của Đại học Stanford. Tại không gian ngột ngạt này, đích thân ông Zimbardo đảm nhận vai Tổng quản nhà tù, trong khi trợ lý nghiên cứu chưa tốt nghiệp David Jaffe được giao vai Cai ngục. [1]

Các quản giáo được bố trí một khu vực nghỉ ngơi riêng biệt, chia làm các nhóm 3 người làm việc theo ca 8 tiếng và không bắt buộc phải ở lại cơ sở sau ca trực. Ban nghiên cứu trang bị cho họ dùi cui gỗ, quần áo kaki kiểu quản giáo mua từ cửa hàng quân trang và kính mát tráng gương để tạo sự ẩn danh cũng như ngăn chặn tiếp xúc bằng mắt. Cùng với đó, các nhà nghiên cứu chỉ dẫn quản giáo phải gọi tù nhân bằng mã số thay vì tên gọi nhằm triệt tiêu tính cá nhân của họ. [1]

Đối với những người nhận vai tù nhân, trải nghiệm bắt đầu bằng một sự kiện bất ngờ khi cảnh sát thành phố Palo Alto ập đến bắt giữ các nam sinh ngay tại nhà riêng bằng xe cảnh sát tuần tra. Ngay khi bị áp giải xuống tầng hầm, các tù nhân lập tức bị giam giữ và buộc phải ở trong buồng giam cũng như sân nhà tù suốt ngày đêm cho đến tận khi nghiên cứu kết thúc. [9][1]

Cuộc nổi loạn ngày thứ hai và chiếc xô trong bóng tối

Thí nghiệm ban đầu được thiết kế kéo dài hai tuần nhằm mô phỏng môi trường nhà tù và kiểm tra tác động của các biến số hoàn cảnh lên hành vi của người tham gia. Thế nhưng, trật tự giả lập dưới tầng hầm nhanh chóng biến động dữ dội. Vào ngày thứ hai của thí nghiệm, các tù nhân đã tổ chức một cuộc nổi loạn chống đối quản giáo. Ngay sau khi dập tắt cuộc nổi loạn, các quản giáo đã liên tục gia tăng các chiến thuật cưỡng ép hung bạo, làm nhục và phi nhân hóa tù nhân. [1][3]

Sự áp chế leo thang rõ rệt theo từng ca trực. Khoảng một phần ba số quản giáo đã thể hiện thái độ thù địch, độc đoán và luôn nghĩ ra những cách thức mới để làm nhục tù nhân. Trong số những người đứng gác, tù nhân đã đặt biệt danh cho viên quản giáo hung bạo và tàn nhẫn nhất trong nghiên cứu là «John Wayne». Đáng chú ý, không có bất kỳ quản giáo nào đi làm muộn, xin nghỉ ốm, rời ca trực sớm hay đòi tiền làm thêm giờ trong suốt quá trình thí nghiệm. [7]

Các đòn trừng phạt đánh thẳng vào nhân phẩm của những người bị giam giữ. Quản giáo đã ép tù nhân dùng tay không cọ rửa bồn cầu, thực hiện các hoạt cảnh làm nhục và xúi giục họ tố giác lẫn nhau. Những hành vi lạm dụng tồi tệ nhất của quản giáo xảy ra vào giữa đêm khi họ nghĩ rằng ban nghiên cứu không theo dõi. Cứ vào lúc 10 giờ đêm, tù nhân được đưa đi vệ sinh lần cuối trước khi phải dùng xô chứa chất thải trong buồng giam cho đến tận sáng hôm sau. [3][6]

Tù nhân số 819 từ chối gặp linh mục, bỏ ăn và khóc nức nở khi ban giám sát gọi ra nói chuyện. Trước tình cảnh đó, một quản giáo đã xếp hàng các tù nhân còn lại và bắt họ hô vang đồng thanh rằng tù nhân số 819 là một tù nhân tồi. Dù đang kiệt sức, tù nhân 819 vẫn không chịu rời đi vì muốn quay lại chứng minh mình không phải là một tù nhân tồi sau khi nghe thấy các bạn tù hô vang. [7]

Phiên điều trần giả và lệnh giải tán sớm

Áp lực tâm lý dưới tầng hầm tiếp tục leo thang khi một hội đồng xét tha tù được lập ra do chuyên gia tư vấn Carlo Prescott đứng đầu, bao gồm các thư ký khoa và những nghiên cứu sinh mà tù nhân không hề quen biết. Khi được các thành viên hội đồng hỏi liệu có chịu từ bỏ toàn bộ số tiền thù lao đã kiếm được để được xét tha tù hay không, phần lớn tù nhân đều đồng ý. Ngay sau đó, khi nhận lệnh quay về phòng giam để chờ hội đồng xem xét, tất cả tù nhân đều phục tùng, dù trên thực tế họ có thể tự do rút lui khỏi thí nghiệm bất cứ lúc nào. [7]

Sự ngột ngạt và căng thẳng đã vượt khỏi tầm kiểm soát thông thường: nghiên cứu Stanford rốt cuộc đã buộc phải phóng thích sớm năm tù nhân, tính trung bình mỗi ngày một người, do những phản ứng căng thẳng tâm lý cực độ. [7][3]

Nhận ra bản thân đã bị cuốn quá sâu vào vai diễn Tổng quản nhà tù, Philip Zimbardo quyết định chấm dứt thí nghiệm vào ngày thứ sáu. Vào ngày cuối cùng, các nhà nghiên cứu đã tổ chức các buổi gặp gỡ giải tỏa tâm lý giữa quản giáo, tù nhân và nhân viên để chia sẻ trải nghiệm. Trong các buổi gặp gỡ kết thúc này, toàn bộ tù nhân đều vui mừng vì thí nghiệm dừng lại, nhưng phần lớn các quản giáo lại tỏ ra thất vọng. [1][7]

Sau khi rời khỏi tầng hầm Stanford, Christina Maslach kết hôn với Philip Zimbardo vào năm 1972. Về sau, cô trở thành giáo sư tại Đại học California ở Berkeley, dành nhiều năm nghiên cứu sâu về hiện tượng phi nhân hóa và kiệt sức nghề nghiệp. [3]

Sự ra đời của một huyền thoại giáo khoa

Sau khi cánh cửa tầng hầm Jordan Hall khép lại, Philip Zimbardo không vội vã đưa dữ liệu đến các hội đồng khoa học truyền thống mà chọn một lối đi tắt thẳng vào công chúng. Trước khi xuất hiện trên tạp chí bình duyệt American Psychologist, kết quả nghiên cứu đã lần lượt được đăng tải trên Naval Research Reviews, IJCP và tờ New York Times Magazine. Quyết định này khiến nhà tâm lý học David Amodio lên tiếng chỉ trích gay gắt, cho rằng việc công bố trên các ấn phẩm không chính thống trước khi qua bình duyệt khoa học đã vi phạm nghiêm trọng truyền thống phổ biến tri thức. Cũng từ làn sóng truyền thông ấy, một huyền thoại kinh điển bắt đầu lan truyền và bén rễ: người ta tin rằng con người sẽ tự động trượt vào bạo quyền và độc ác vì họ phục tùng một cách vô thức các vai diễn độc hại mà không cần đến bất kỳ sự chỉ dẫn cụ thể nào. [1][2]

Những tiếng nói từ giới chức và tổ chức chuyên môn càng củng cố thêm vị thế vững chắc cho công trình của ông. Năm 1973, Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ tiến hành một đợt đánh giá đạo đức và kết luận rằng nghiên cứu của Zimbardo tuân thủ đúng mọi hướng dẫn đạo đức hiện hành vào thời điểm đó. Các đợt kiểm tra theo dõi sâu rộng sau đó cũng cho thấy không có người tham gia nào phải chịu đựng chấn thương tâm lý lâu dài. Tầm ảnh hưởng của cuộc nghiên cứu thậm chí vươn tới cấp lập pháp, khi lời khai của Zimbardo trước Quốc hội Mỹ đã thúc đẩy thay đổi một đạo luật nhằm cấm giam giữ chung trẻ vị thành niên phạm tội liên bang với tù nhân trưởng thành trước khi đưa ra xét xử. [9][3]

Hơn ba thập kỷ sau, câu chuyện về tầng hầm Stanford lại được nhắc đến như một điềm báo có thật ngoài đời thực. Năm 2003, các binh sĩ Mỹ tại nhà tù Abu Ghraib ở Iraq đã lột trần tù nhân, trùm túi lên đầu và thực hiện những hành vi làm nhục tình dục tương tự những gì từng xảy ra trong thí nghiệm năm 1971. Khi quan sát vụ bê bối này, chính Zimbardo khẳng định các hành vi của những quản giáo ca đêm tại Stanford—như lột trần tù nhân, tước đoạt chăn đệm và ép họ mô phỏng quan hệ tình dục đồng giới—đã phản chiếu trực tiếp hành vi tàn bạo của lực lượng quân cảnh Mỹ ở Abu Ghraib. [7][5]

Dưới vỏ bọc của một chân lý tâm lý học đã được kiểm chứng qua thực tế khắc nghiệt, thí nghiệm nhà tù Stanford hiên ngang bước vào hệ thống giáo dục đại chúng. Một khảo sát thực hiện vào năm 2016 trên 24 cuốn sách giáo khoa tâm lý học nhập môn phát hiện đa số các đầu sách đều trình bày câu chuyện một cách thiên lệch, hoàn toàn né tránh việc thảo luận thấu đáo về một nghiên cứu vốn chứa đầy tranh cãi. [8]

Những vết nứt và lời tự thú của Carlo Prescott

Ngay từ năm 1975, Ali Banuazizi và Siamak Movahedi đã nêu giả thuyết rằng hành vi của những người tham gia thực chất là hệ quả của các đặc điểm yêu cầu (demand characteristics), thay vì xuất phát từ hoàn cảnh ngục tù. Sự tàn bạo mang tính trình diễn sau đó càng lộ rõ qua lời thừa nhận của quản giáo David Eshelman. Ông cho biết bản thân đã vận dụng nền tảng diễn xuất sân khấu và lấy cảm hứng từ nhân vật cai ngục trong bộ phim «Cool Hand Luke» để nghĩ ra các trò hạ nhục tù nhân. [1]

Những hành vi khắc nghiệt dưới tầng hầm cũng không hoàn toàn bắt nguồn từ sự bộc phát ngẫu nhiên. Bản ghi âm lưu trữ được công bố vào năm 2017 cho thấy cai ngục David Jaffe đã chủ động tác động và thúc ép một quản giáo phải tỏ ra cứng rắn hơn để phục vụ kết quả thí nghiệm. [1]

Đến năm 2005, vết rạn nứt lớn nhất xuất hiện khi cựu tù nhân Carlo Prescott phá vỡ sự im lặng trên tờ The Stanford Daily. Ông tiết lộ rằng các chiến thuật đối đầu bạo ngược của quản giáo đều do chính ông truyền đạt lại từ những trải nghiệm thực tế tại nhà tù San Quentin. Ông khẳng định những sinh viên không có kinh nghiệm quản giáo thì không thể tự nghĩ ra những hành vi tàn nhẫn như vậy nếu không được chỉ dẫn chi tiết từ trước. [1]

Bên cạnh sự chỉ dẫn từ hậu trường, tính ngẫu nhiên của nhóm tình nguyện viên cũng bị đặt dấu hỏi. Năm 2007, Thomas Carnahan và Sam McFarland đưa ra giả thuyết rằng thí nghiệm đã mắc lỗi thiên vị tự chọn do mẩu quảng cáo tuyển quân nhấn mạnh vào đời sống nhà tù. [1]

Carnahan và McFarland cho rằng những người tình nguyện nộp đơn vào thí nghiệm nhà tù vốn dĩ đã có sẵn các nét tính cách hung hăng, độc đoán, Machiavelli và ái kỷ. Hai nhà nghiên cứu cũng nhận định rằng mức độ thấu cảm và lòng vị tha bẩm sinh thấp chính là những chỉ dấu của người sẵn sàng đăng ký tham gia thí nghiệm này. [1]

Sự thật sau cánh cửa phòng thu âm

Trong buổi định hướng trước thí nghiệm, chính ông đã trực tiếp dặn dò quản giáo phải triệt tiêu tính cá nhân của tù nhân và tạo cho họ cảm giác hoàn toàn bất lực. Dù trong cuốn sách «The Lucifer Effect», Zimbardo thừa nhận mình đã phạm tội bất can thiệp khi không giám sát thỏa đáng để ngăn chặn những đau đớn mà người tham gia phải gánh chịu, sự thật được lưu trữ trong các tài liệu còn đi xa hơn thế. Năm 2018, nhà nghiên cứu Thibault Le Texier trong cuốn sách «Histoire d'un mensonge» đã chất vấn tính giá trị khoa học của thí nghiệm và coi đây là một sự dối trá. Le Texier chứng minh rằng quản giáo đã được ban nghiên cứu yêu cầu trực tiếp phải hành xử theo những cách cụ thể nhằm xác nhận các kết luận vốn được Zimbardo chuẩn bị từ trước. Khi trả lời phỏng vấn cho phim tài liệu của National Geographic, các đối tượng tham gia ban đầu đã xác nhận phần lớn những phát hiện vạch trần của Le Texier. Hồ sơ tư liệu công bố trên Medium cho thấy bằng chứng xác thực rằng quản giáo đã được huấn luyện để trở nên tàn bạo, và khoảnh khắc suy sụp gào thét nổi tiếng nhất của tù nhân thực chất là diễn xuất. Phần lớn các quản giáo sau này đều thừa nhận rằng họ cố tình diễn kịch theo những gì họ tin là ban nghiên cứu mong muốn. [2][9][1][8]

Những góc khuất bị phơi bày đã thôi thúc giới khoa học lật lại toàn bộ cách hiểu về bản chất của quyền lực và sự phục tùng. Haslam và Reicher đưa ra giả thuyết rằng sự chuyên chế không bắt nguồn từ việc tuân phục mù quáng, mà xuất phát từ việc cấp dưới đồng nhất bản sắc với cấp trên vốn biện minh cho hành vi tàn bạo là điều đúng đắn. Trong thí nghiệm nhà tù của BBC, Haslam và Reicher không nắm vai trò lãnh đạo và phát hiện người tham gia không hề tự động tuân phục kịch bản tôn ti thứ bậc. Nghiên cứu của BBC chỉ ra rằng sự định hướng trực tiếp từ các nhà nghiên cứu là yếu tố quyết định dẫn tới sự xuất hiện của hành vi độc đoán kiểu Stanford. Alex Haslam nhận định rằng lý thuyết tất định hoàn cảnh của Zimbardo rất nguy hiểm vì đã bình thường hóa sự bạo hành và áp bức như một bản năng con người. [2][1][4]

Dưới tầng hầm Jordan Hall năm ấy, những chiếc túi giấy trùm đầu và tiếng xích sắt lê trên sàn không tự nhiên nảy sinh từ chiếc áo đồng phục. Sự tàn bạo đã được mớm lời, dẫn dắt và khích lệ nhân danh khoa học ngay từ bàn làm việc của những người tổ chức. Khi Christina Maslach bước xuống cầu thang vào đêm thứ năm định mệnh, cô không chỉ kéo người yêu mình ra khỏi cơn say quyền lực, mà đã nhìn thấu một màn kịch trớ trêu thống trị sách giáo khoa tâm lý học suốt gần nửa thế kỷ. [3]

Nguồn

1. Stanford prison experiment (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Contesting the “Nature” Of Conformity: What Milgram and Zimbardo's Studies Really Show - PMC (www.ncbi.nlm.nih.gov, nguồn gốc)
3. The Stanford Prison Experiment: Still powerful after all these years (1/97) (web.archive.org, bài viết)
4. The ideas interview: Alex Haslam | Higher education | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
5. US soldiers' bad behavior and Stanford Prison Experiment (web.archive.org, bài viết)
6. What Philip Zimbardo and the Stanford Prison Experiment Tell Us About Abuse of Power - Newsweek (www.newsweek.com, bài viết)
7. 8. Conclusion — Stanford Prison Experiment (www.prisonexp.org, bài viết)
8. Stanford Prison Experiment: why famous psychology studies are now being torn apart | Vox (www.vox.com, bài viết)
9. More Information — Stanford Prison Experiment (www.prisonexp.org, bài viết)

Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh tư liệu; không mô tả khuôn mặt người thật.