Từ “bairn” đến “dinna fash”: Những từ Scotland trong Outlander đến từ đâu?

Khi một nhân vật trong Outlander gọi người khác là “Sassenach”, nói về một “bairn” hay khuyên “dinna fash”, khán giả không chỉ nghe vài từ tiếng Anh được phát âm khác đi. Bộ từ vựng ấy đến từ ít nhất hai dòng ngôn ngữ: Scots và Gaelic Scotland. Mỗi từ mang theo một câu chuyện riêng về cộng đồng sử dụng nó, những cuộc tiếp xúc ngôn ngữ và cách nghĩa của từ thay đổi theo thời gian. [1]

Outlander đặt một nữ y tá thời Thế chiến II vào Scotland giữa thế kỷ 18, nên khác biệt trong lời ăn tiếng nói là một phần quan trọng của bối cảnh. Việc bộ phim sử dụng cố vấn lịch sử và ngôn ngữ Gaelic đã giúp những từ vốn gắn với Scotland xuất hiện trước lượng khán giả rộng hơn. Muốn hiểu chúng, trước hết cần tránh xem “tiếng Scotland” như một khối duy nhất. [1]

Scots và Gaelic Scotland khác nhau ở đâu trong câu chuyện?

Trong nhóm từ quen thuộc với người xem Outlander, “Sassenach” và “mo chridhe” thuộc Gaelic Scotland, còn “bairn”, “ken”, “bonnie”, “dinna” và “braw” được giới thiệu như những từ hoặc dạng dùng của Scots. Sự phân chia này quan trọng vì nguồn gốc của một từ không thể được suy ra chỉ từ việc nó xuất hiện ở Scotland. Hai người cùng sống trong một vùng vẫn có thể thừa hưởng từ vựng từ những dòng ngôn ngữ khác nhau. [1]

Có thể hình dung vốn từ của một cộng đồng như một căn phòng có đồ vật đến từ nhiều nơi. Một món được truyền lại lâu đời, món khác đi vào qua giao tiếp với láng giềng, rồi tất cả cùng được người địa phương sử dụng theo cách riêng. So sánh này không xác định lịch sử của từng từ, nhưng giúp giải thích vì sao một câu nói có thể đặt cạnh nhau những yếu tố không cùng xuất xứ.

Vì sao “Sassenach” không đơn thuần có nghĩa là người lạ?

“Sassenach” bắt nguồn từ một từ Gaelic mang nghĩa đen là “người Saxon”. Trong cách dùng gắn với vùng Cao nguyên, nó chỉ người Anh; theo nghĩa rộng hơn, từ này cũng có thể nói về người Scotland vùng Lowlands sống gần biên giới Anh. Như vậy, trọng tâm ban đầu của từ không phải bất kỳ người xa lạ nào, mà là một ranh giới văn hóa và địa lý cụ thể trong cách nhìn của người nói. [1]

Theo Scottish National Dictionary được bài nguồn nhắc lại, “Sassenach” từng chủ yếu được đặt vào lời của người vùng Cao nguyên, nhưng về sau lan rộng khắp Scotland với sắc thái phần nào hài hước. Chính ngữ cảnh quyết định nó nghe thân mật, trêu chọc hay nhấn mạnh khác biệt giữa Anh và Scotland. Outlander tận dụng lớp nghĩa này: một cách gọi có thể vừa xác định người ngoài cộng đồng, vừa trở thành dấu hiệu của quan hệ gần gũi. [1]

“Bairn” và “ken” cho thấy điều gì còn sót lại trong lời nói?

“Bairn” có nghĩa là trẻ nhỏ hoặc em bé. Từ này được những nhóm nói ngôn ngữ Germanic như Angles và Saxons đưa vào nước Anh thời trung đại, từng tồn tại trong tiếng Anh cổ dưới dạng “bearn”. Sau cuộc chinh phục của người Norman, nó phần lớn biến mất ở miền nam nước Anh nhưng tiếp tục được dùng tại Scotland và miền bắc nước Anh. Một từ rất đời thường vì thế có thể lưu dấu nơi nó đã được giữ lại lâu nhất. [1]

“Ken” còn ngắn gọn hơn: nếu một người “kens” điều gì, họ biết hoặc hiểu điều đó. Từ này không liên quan đến tên Kenneth; nó là họ hàng từ nguyên xa của động từ “can”. Điểm đáng chú ý không nằm ở vẻ cổ kính, mà ở chức năng bình thường của nó. Người nói có thể dùng “ken” trong một câu giản dị hằng ngày, giống như dùng “biết” trong tiếng Việt, mà không cần chủ ý tái hiện quá khứ. [1]

Ví dụ, câu giả định “I ken the bairn” có thể được hiểu theo hướng “Tôi biết đứa trẻ ấy”. Ví dụ này chỉ minh họa cách hai từ ghép vào một phát biểu đơn giản. Nó cũng cho thấy lịch sử ngôn ngữ đôi khi nằm trong những từ cơ bản nhất, thay vì chỉ hiện ra ở danh xưng nghi lễ hoặc những câu nói trang trọng. [1]

Tại sao “bonnie” và “braw” rộng hơn một lời khen ngoại hình?

“Bonnie”, cũng được viết là “bonny”, thường mô tả người hoặc vật đẹp, xinh xắn hay hấp dẫn trong Scots và các phương ngữ miền bắc nước Anh. Tuy nhiên, phạm vi của nó trong Scots rộng hơn cách dùng phổ biến trong tiếng Anh: một vật có kích thước đáng kể hoặc một ngày nắng ấm cũng có thể được gọi là “bonnie”. Từ này vì thế biểu thị một đánh giá tích cực, không bị khóa chặt vào vẻ đẹp của con người. [1]

“Braw” cũng đi theo con đường mở rộng nghĩa. Từ này đã được ghi nhận ít nhất từ thế kỷ 18 và có quan hệ từ nguyên với “brave” trong tiếng Anh. Nhưng trong cách dùng ở Scotland, nó không chỉ nói về lòng can đảm; nó còn có thể khen một người đẹp, khỏe khoắn, ăn mặc chỉn chu hoặc gây ấn tượng. Thậm chí, “braw” có thể được dùng mỉa mai khi tình thế rõ ràng chẳng tốt đẹp gì. [1]

Hai từ này nhắc rằng nghĩa từ điển ngắn nhất chưa chắc đủ để hiểu lời thoại. Nếu máy móc thay mọi “bonnie” bằng “xinh đẹp” và mọi “braw” bằng “dũng cảm”, người đọc có thể bỏ lỡ thái độ của người nói. Muốn chọn nghĩa phù hợp phải nhìn vào đối tượng đang được mô tả, tình huống đang diễn ra và khả năng câu nói được dùng với ý mỉa mai. [1]

“Dinna fash” lưu lại một cuộc gặp gỡ ngôn ngữ ra sao?

“Dinna fash” về cơ bản có nghĩa là “đừng lo” hoặc “đừng bận tâm”, và vẫn được nghe thấy ở Scotland. “Dinna” là dạng địa phương tương ứng với “don’t”. Phần thú vị hơn là “fash”: nó bắt nguồn từ động từ Pháp “fâcher”, liên quan đến việc làm phiền hoặc khiến ai bực mình. Trong Scots, từ này có thể diễn đạt các ý như quấy rầy, chọc giận, gây bất tiện hoặc tự làm mình bận lòng. [1]

Cấu trúc của câu nói rất gọn, nhưng lịch sử bên trong lại không thuần nhất: một dạng phủ định Scots đứng cạnh một từ có gốc Pháp. Đây là ví dụ rõ về cách tiếp xúc ngôn ngữ để lại dấu vết mà người dùng không cần ý thức mỗi khi nói. Khi “dinna fash” xuất hiện trong Outlander, sức hấp dẫn của nó không chỉ đến từ âm thanh lạ tai, mà còn từ cảm giác trấn an gần gũi mà cả cụm từ truyền đạt. [1]

Nhìn chung, những từ này không tạo thành một bộ mật mã cần giải. Chúng là các lớp ký ức nằm trong lời nói: “Sassenach” gợi ranh giới cộng đồng, “bairn” cho thấy một từ cổ được duy trì theo vùng, “bonnie” và “braw” bộc lộ sự nới rộng nghĩa, còn “dinna fash” ghi dấu sự vay mượn. Nhờ đặt chúng vào quan hệ giữa nhân vật, Outlander khiến lịch sử ngôn ngữ hiện ra qua những câu nói thường ngày. [1]