Từ chữ “sofort” đến đêm biên giới Berlin mở cửa

Dọc Bernauer Strasse, những tấm biển đồng tròn ghi lại các cuộc vượt Bức tường Berlin: một phụ nữ cùng con gái trốn thoát, một người khác bị bắt khi tìm đường đi. Chúng nhắc rằng đường biên giữa Đông và Tây Berlin không chỉ chia đôi thành phố mà còn chi phối trực tiếp số phận con người. Tối 9/11/1989, cơ chế kiểm soát ấy mất hiệu lực không phải vì một kế hoạch phá tường đã sẵn sàng, mà vì một quyết định nới lỏng hạn chế đi lại được công bố trong tình trạng thiếu hướng dẫn thực hiện. [1]

Điểm kích hoạt là từ sofort, nghĩa là “ngay lập tức”, trong câu trả lời ứng biến của Günter Schabowski tại một cuộc họp báo. Truyền thông Tây Berlin phát tin, người dân Đông Berlin kéo tới các cửa khẩu, còn lính biên phòng không liên lạc được với cấp có thẩm quyền để làm rõ. Trước sức ép của đám đông, họ mở rào chắn. Một sai sót hành chính đã gặp đúng lúc chính quyền suy yếu, xã hội bất mãn và thông tin lan nhanh, tạo ra một bước ngoặt không thể dễ dàng đảo ngược. [1]

Vì sao một quy định đi lại lại có sức nặng lớn đến vậy?

Bức tường được dựng năm 1961 và biến Berlin thành hai không gian chính trị khác biệt. Việc sang phía Tây không đơn thuần là chuyện qua một con phố: người tìm cách vượt biên có thể bị bắt hoặc bị bắn. Những cửa sổ, dây thừng và đường hầm được nhắc trên các tấm biển ở Bernauer Strasse cho thấy người dân từng phải lựa chọn những con đường nguy hiểm chỉ để thoát khỏi Đông Đức. [1]

Sự kiểm soát còn đi sâu vào công việc và đời sống nghề nghiệp. Bộ An ninh Quốc gia Đông Đức, thường gọi là Stasi, giám sát cả giới khoa học, gây sức ép buộc họ thể hiện lòng trung thành và đôi khi báo cáo về đồng nghiệp. Nhà hóa học Uwe Rosenthal kể rằng sau khi người hướng dẫn tiến sĩ của ông rời Đông Đức, ông bị coi là nguy cơ an ninh và không còn phù hợp với một sự nghiệp khoa học. Vì thế, thông báo về quyền đi lại chạm đến một nhu cầu lớn hơn du lịch: khả năng tự quyết định nơi sống, làm việc và giao tiếp. [1]

Điều gì đã khiến chính quyền phải nhượng bộ?

Trước ngày 9/11, các cuộc biểu tình đã diễn ra trong nhiều tháng, khởi đầu tại Leipzig rồi lan ra khắp Cộng hòa Dân chủ Đức. Trong bối cảnh đó, giới chức của Đảng Cộng sản quyết định nới các hạn chế đi sang phương Tây nhằm xoa dịu người biểu tình. Đây là một nhượng bộ đáng kể, nhưng quyết định lại thiếu kế hoạch triển khai chi tiết. [1]

Khoảng trống giữa quyết định chính trị và cách thi hành là điểm then chốt. Một quy định kiểm soát biên giới cần trả lời những câu hỏi thực tế: bắt đầu lúc nào, ai được đi, giấy tờ nào được chấp nhận và lực lượng tại cửa khẩu phải xử lý ra sao. Khi các câu trả lời đó chưa đến được người trực tiếp vận hành biên giới, mỗi phút chậm trễ đều làm tăng khả năng người dân và lực lượng canh gác hiểu thông báo theo những cách khác nhau. Trong trường hợp Berlin, khoảng trống ấy xuất hiện đúng lúc công chúng đang chờ một dấu hiệu thay đổi. [1]

Schabowski đã biến sự mơ hồ thành mệnh lệnh thế nào?

Günter Schabowski không dự phần thảo luận về việc nới quy định đi lại. Sau cuộc họp của giới chức, ông chủ trì họp báo và đọc danh sách các kết quả trong ngày, trong đó kế hoạch mới chỉ là một nội dung được lồng vào. Khi các nhà báo hỏi quy định sẽ có hiệu lực từ lúc nào, ông lúng túng rồi dùng từ sofort. [1]

Về mặt ngôn ngữ, “ngay lập tức” xóa bỏ khoảng thời gian mà bộ máy hành chính có thể dùng để chuẩn bị. Một chủ trương còn thiếu quy trình bỗng được công chúng hiểu như quyền có hiệu lực tại thời điểm phát tin. Câu trả lời của Schabowski không tự nó tháo dỡ tường bê tông, nhưng nó thay đổi điều mọi bên tin rằng mình được phép làm: người dân tin họ có thể đi, truyền thông loan báo quyền đi lại mới, còn lính biên phòng phải đối mặt với tình huống mà mệnh lệnh cũ và thông tin vừa công bố không còn khớp nhau. [1]

Vì sao lính biên phòng không thể giữ nguyên hiện trạng?

Sau khi phát thanh và truyền hình Tây Berlin đưa tin, người dân phía Đông tập trung tại nhiều trạm kiểm soát. Lính gác cũng chỉ nghe được những bản tin tương tự và không thể liên lạc với cấp trên để nhận lời giải thích. Họ nhanh chóng bị áp đảo bởi số người kéo đến và cuối cùng mở các rào chắn. Theo diễn biến được ghi lại, những rào chắn ấy không bao giờ đóng lại như trước nữa. [1]

Đây là lúc thông báo chuyển thành sự kiện vật chất. Nếu chỉ vài người xuất hiện, lính gác có thể trì hoãn trong khi chờ lệnh. Khi đám đông cùng hành động dựa trên một cách hiểu chung, chi phí của việc tiếp tục ngăn cản tăng mạnh: lực lượng tại chỗ phải tự quyết định mà không có chỉ dẫn rõ ràng. Việc mở cửa một trạm lại củng cố niềm tin rằng thông báo là thật, thúc đẩy thêm người đi qua và khiến khả năng khôi phục cách kiểm soát cũ càng nhỏ. [1]

Bức tường đã “sụp đổ” trong một đêm theo nghĩa nào?

Tối 9/11 không phải lúc toàn bộ kết cấu bê tông được tháo dỡ. Điều sụp đổ trước tiên là chức năng của bức tường như một biên giới có thể cưỡng chế. Khi rào chắn mở và dòng người sang phía Tây không bị đảo ngược, công trình vẫn còn đó nhưng không còn vận hành theo mục đích cũ. Sự phân biệt này giúp hiểu vì sao lịch sử có thể gắn cả một biến đổi lớn với một khoảnh khắc ngắn. [1]

Những hệ quả sau đó không chỉ là niềm vui đoàn tụ. Quá trình chuyển đổi mà người Đức gọi là die Wende làm thay đổi sâu sắc các viện nghiên cứu ở miền Đông: các nhóm từ Tây Đức đến đánh giá cơ sở nào tiếp tục hoạt động, hàng nghìn nhà khoa học Đông Đức mất việc, trong khi nguồn tiền mới được đưa vào xây dựng các viện nghiên cứu. Hồ sơ Stasi cũng được mở cho công chúng, giúp nhiều người nhìn lại cách mình từng bị theo dõi. [1]

Từ sofort trở nên đáng nhớ không phải vì một từ đơn lẻ có quyền năng đặc biệt. Nó có tác dụng vì phía sau nó đã có biểu tình, bất mãn, một chính quyền muốn nhượng bộ nhưng chuẩn bị thiếu chặt chẽ, hệ thống chỉ huy không phản ứng kịp và một đám đông sẵn sàng hành động. Câu trả lời ứng biến đã nối các điều kiện ấy thành một chuỗi phản ứng. Bức tường Berlin vì thế là ví dụ rõ ràng về khoảnh khắc mà quyền lực trên giấy mất hiệu lực ngay khi con người ở hiện trường không còn có thể duy trì nó. [1]