Năm 1911, vụ trộm tại bảo tàng Louvre đã biến Mona Lisa thành bức tranh nổi tiếng nhất thế giới

Lúc 7 giờ 20 sáng ngày 21 tháng 8 năm 1911, người giám sát bảo trì Picquet rảo bước qua phòng trưng bày Salon Carré của bảo tàng Louvre. Ông chỉ tay vào bức Mona Lisa và nói với người đồng nghiệp đi cùng rằng đây là hiện vật giá trị nhất trong toàn bộ bảo tàng, đáng giá khoảng 1,5 triệu franc. Đến 8 giờ 35 sáng hôm ấy, Picquet quay lại và thấy bức tranh đã biến mất khỏi bức tường. Không hề nghĩ đến một vụ đột nhập, ông nói đùa với cấp dưới rằng ban lãnh đạo bảo tàng hẳn đã đem cất bức tranh đi vì sợ bị trộm. [13]

Trước vụ trộm năm 1911, Mona Lisa chưa hề được công chúng bên ngoài giới nghệ thuật biết đến rộng rãi. Theo nhà sử học James Zug, trước thời điểm bị đánh cắp, bức chân dung này thậm chí còn không phải là tác phẩm nổi tiếng nhất trong chính phòng trưng bày của nó tại Louvre. [4]

Giáo sư lịch sử nghệ thuật Noah Charney nhận định rằng nếu một tác phẩm khác của Leonardo bị đánh cắp vào ngày định mệnh đó, thì chính tác phẩm ấy mới trở thành bức tranh nổi tiếng nhất thế giới thay vì Mona Lisa. [10]

Chiếc móc sắt lỏng lẻo ở phòng Salon Carré

Trước mùa hè năm 1911, bức chân dung của Leonardo da Vinci chưa từng sở hữu vị thế biểu tượng đại chúng. Ngay cả cái tên «Mona Lisa» cũng không hề được dùng làm tiêu đề cho tác phẩm cho đến tận thế kỷ 19. Dù bắt đầu được giới phê bình ca ngợi là một kiệt tác hội họa Phục Hưng từ thập niên 1860, sự ngưỡng mộ này trên thực tế chưa bao giờ vượt ra ngoài một nhóm nhỏ trí thức Pháp. Nhà phê bình Théophile Gautier từng tôn sùng nàng thành hình tượng người phụ nữ nguy hiểm, gọi nàng là «nhân sư của sắc đẹp mỉm cười đầy bí ẩn». Đến năm 1869, nhà thẩm mỹ thời Victoria Walter Pater tiếp tục đắp thêm vẻ huyền bí bằng câu văn trứ danh, miêu tả nàng Mona Lisa «già hơn cả những tảng đá nơi nàng ngồi». [3][4]

Bước chân vào phòng trưng bày danh giá Salon Carré, người xem thời điểm ấy thấy bức tranh nép mình khiêm nhường giữa bức «Hôn lễ huyền bí» của Correggio và «Ngụ ngôn Alfonso d'Avalos» của Titian. Bản thân tấm gỗ vẽ tranh chỉ nặng khoảng 18 pound, nhưng các nẹp gỗ, hộp kính bảo vệ và bộ khung thời Phục Hưng đã nâng tổng trọng lượng lên tới gần 200 pound. Mang tải trọng khổng lồ như vậy, nhưng kiệt tác này lại chỉ được giữ trên tường bằng bốn chiếc móc sắt đơn giản, được lắp đặt để lính gác có thể dễ dàng gỡ tranh xuống trong trường hợp hỏa hoạn. [1][13]

Toàn bộ bảo tàng sở hữu hơn 400 căn phòng rộng lớn nhưng chỉ có khoảng 200 nhân viên bảo vệ trông coi, số lượng trực đêm còn ít hơn thế, trong khi hệ thống hầu như không có chuông báo động. Trước những lời chỉ trích nhắm vào các lỗ hổng an ninh này, ban quản lý Louvre từng đối phó bằng một biện pháp kỳ quặc là dạy võ judo cho các nhân viên bảo vệ lớn tuổi. [1][10][12]

Trước khi rời Paris đi nghỉ hè năm 1911, Giám đốc bảo tàng Homolle từng ngạo mạn tuyên bố rằng trộm Mona Lisa chẳng khác nào đánh cắp các tòa tháp của Nhà thờ Đức Bà. Đúng như nhà báo Francis Charmes sau này nhận định, bức tranh La Joconde bị đánh cắp chính bởi vì không một ai tin rằng nàng có thể bị đánh cắp. [12]

Cuộc đào tẩu vụng về của người thợ mặc blouse trắng

Vincenzo Peruggia sinh ngày 8 tháng 10 năm 1881 tại làng Dumenza thuộc vùng núi Alps của Ý gần biên giới Thụy Sĩ. Năm 1908, ông chuyển đến Paris và từng làm thợ tại bảo tàng Louvre để lau chùi, đóng khung cũng như làm hộp kính bảo vệ tranh. Peruggia khai rằng khoảng 7 giờ sáng ngày thứ Hai 21 tháng 8 năm 1911, ông đã đi vào bảo tàng qua lối cửa công nhân, khoác chiếc áo blouse trắng để trà trộn vào bên trong. [1][7]

Theo cuốn sách «The Crimes of Paris», vụ trộm thực chất do ba người Ý thực hiện gồm Peruggia cùng hai anh em Vincenzo và Michele Lancelotti sau khi trốn qua đêm trong tủ dụng cụ vẽ. Trong khi đó, ở lời thú tội sau này, Peruggia lại khẳng định việc ông chọn lấy bức Mona Lisa tại phòng Salon Carré là hoàn toàn ngẫu nhiên và không hề có mưu tính trước. Ông mang bức tranh sang cầu thang Sept Mètres, tháo bỏ khung cùng hộp kính rồi giấu chúng sau các bức tranh của sinh viên để tại chiếu nghỉ. Dù từng có tin đồn ông giấu tranh dưới áo blouse, nhưng Peruggia chỉ cao 1,60 m trong khi bức tranh có kích thước 53 cm × 77 cm nên không thể nào nhét vừa dưới áo của ông. [4][8][1]

Chiếc chìa đem theo không mở được ổ khóa, khiến ông phải dùng tuốc nơ vít tháo nắm đấm cửa. Đúng lúc đó, người thợ sửa ống nước Sauvet đi ngang qua đã dùng kìm và chìa khóa mở giúp cửa cho Peruggia vì ngỡ ông là nhân viên bảo tàng. [13][12]

Sau khi Peruggia bước ra ngoài, một nhân chứng trên phố đã thấy kẻ trộm mang bọc vải trắng và ném một vật kim loại sáng bóng xuống mương ven đường, đó chính là chiếc nắm đấm cửa mà ông tháo lúc mở lối thoát thân. [13]

Cuộc đổ xô kỳ lạ đến ngắm khoảng tường trống

Khi bảo tàng Louvre mở cửa trở lại sau một tuần đóng cửa, hàng ngàn người dân Paris đã lần đầu tiên xếp hàng dài dằng dặc chỉ để ngắm nhìn khoảng tường trống từng treo bức tranh. Số lượng người hiếu kỳ đổ xô đến phòng tranh thậm chí còn vượt xa lượng khách từng đến ngắm bức họa khi nó còn hiện diện trên tường. Trong dòng người ấy, hai nhà văn trẻ Franz Kafka và Max Brod cũng tìm đến để chiêm ngưỡng khoảng trống kẻ trộm để lại. Tác giả Jérôme Coignard sau này nhận định việc công chúng mải miết ngắm nhìn khoảng trống trên tường thực chất là cuộc triển lãm sắp đặt ý niệm đầu tiên trong lịch sử nghệ thuật. [12][11]

Tạp chí L'Illustration treo thưởng 40.000 franc, còn tờ Paris-Journal nâng mức giá lên 50.000 franc cho bất kỳ ai đem trả lại bức tranh. Cùng lúc đó, bưu thiếp in hình Mona Lisa được bán ra với số lượng kỷ lục trên toàn thế giới, và gương mặt nàng biến thành công cụ quảng cáo thương mại đại chúng cho đủ loại sản phẩm, từ áo nịt ngực đến thuốc lá Zigomar. Tại các quán cabaret ở Paris, các vũ đoàn hóa trang khuôn mặt Mona Lisa nhảy múa topless khuấy động sân khấu, còn các nghệ sĩ hài liên tục châm biếm bằng câu hỏi liệu Tháp Eiffel có phải mục tiêu bị đánh cắp tiếp theo. [13][12]

Tạp chí L'Illustration dựng nên câu chuyện giật gân rằng Leonardo da Vinci từng yêu say đắm người phụ nữ ngồi làm mẫu cho bức tranh. Giữa làn sóng tung hô cuồng nhiệt ấy, họa sĩ người Hà Lan Kees van Dongen lại lên tiếng phá vỡ bầu không khí sùng bái khi nhận xét thẳng thắn rằng Mona Lisa không có lông mày, sở hữu một nụ cười kỳ quặc và hẳn có hàm răng xấu nên mới phải cười gượng gạo. [5][12]

Vào tháng 12 năm 1912, ban lãnh đạo bảo tàng Louvre đành chấp nhận thực tế và quyết định treo một bức chân dung của Raphael lên khoảng tường trống, với niềm tin rằng bức tranh Mona Lisa đã mất tích vĩnh viễn. [12]

Dấu vân tay bị bỏ quên và mối oan của Picasso

Viên chỉ huy tự tin tuyên bố cuộc điều tra sẽ chỉ kéo dài từ hai đến ba ngày. Nhằm rà soát tung tích bức họa, cảnh sát cho in 6.500 bản sao hình ảnh Mona Lisa rồi phân phát khắp các ngả đường Paris để tìm kiếm manh mối. [8][5]

Kẻ trộm thực tế đã để lại một dấu ngón tay cái trên tấm kính bảo vệ. Chuyên gia Alphonse Bertillon trực tiếp phát hiện dấu vết này, nhưng phía cảnh sát lại bỏ lỡ việc đối chiếu nó với tệp vân tay và hồ sơ nhận dạng của Peruggia vốn đã nằm sẵn trong tay họ từ một vụ bắt giữ trước đó. Dù các giám tuyển bảo tàng Louvre chỉ đích danh thợ lắp kính là nhóm nghi phạm hàng đầu, cảnh sát vẫn coi thường manh mối này và phớt lờ chỉ đạo của thẩm phán điều tra. Thậm chí khi một thám tử đến tận căn phòng nhỏ của Peruggia để khám xét, người này không phát hiện ra kiệt tác và còn thản nhiên tựa vào chiếc bàn đang giấu bức tranh bên dưới để đặt bút viết biên bản. [1][20][8]

Thay vì lần ra thủ phạm, cuộc điều tra lại rẽ sang một hướng trớ trêu khi mũi nhọn nhắm vào giới nghệ sĩ tại Paris. Nhà thơ Guillaume Apollinaire bị tống giam vài ngày và bị thẩm vấn do dính líu đến các bức tượng đá Iberia từng bị đánh cắp khỏi bảo tàng Louvre. Số cổ vật này do tên trộm Géry Pieret lấy đi, trong đó danh họa Pablo Picasso từng cất giữ hai bức tượng và lấy chính hình mẫu đầu tượng đó để vẽ tai các nhân vật trong kiệt tác «Les Demoiselles d'Avignon». Khi biết tin Pieret đã thú nhận hành vi với báo chí, Picasso cùng Apollinaire hoảng sợ xách chiếc vali đựng các bức tượng đi trong đêm định ném xuống sông Seine phi tang nhưng không dám. Đến khi phải ra hầu tòa và đối chất, Picasso run rẩy phủ nhận mọi mối quan hệ với Apollinaire, thậm chí khẳng định trước thẩm phán rằng mình chưa bao giờ nhìn thấy nhà thơ. [13][12]

Dư luận Pháp khi ấy bắt đầu dấy lên giả thuyết rằng ông trùm tài chính người Mỹ J.P. Morgan đã chi tiền thuê người đánh cắp kiệt tác. Giữa bầu không khí căng thẳng trước Thế chiến I đang không ngừng leo thang, một số người tại Pháp thậm chí còn nghi ngờ Hoàng đế Đức Kaiser Wilhelm II chính là kẻ đứng sau đạo diễn toàn bộ vụ trộm chấn động này. [4]

Chiếc vali đồ bẩn và cú ngã giá ở Florence

Tại căn phòng số 5 phố Rue de l'Hôpital Saint-Louis, Vincenzo Peruggia sống thui thủi một mình và chịu đựng sức khỏe ngày một sa sút vì chứng ngộ độc chì. Ông từng đem giấu kiệt tác trong tủ quần áo, dưới bếp lò, trước khi kỳ công tạo một chiếc đáy giả trong rương đồ ở phòng trọ để cất giấu. [12][5]

Sự im lặng kéo dài đến ngày 29 tháng 11 năm 1913, khi nhà buôn đồ cổ Alfredo Geri tại Florence bất ngờ nhận được bức thư gửi từ Paris mang chữ ký «Leonardo», khẳng định người viết đang nắm giữ kiệt tác của Da Vinci. Ngay sau bức thư, Peruggia đưa bức tranh rời Paris về Ý trên chuyến tàu Paris - Milan. Tác phẩm quý giá được ông bọc kỹ trong nhiều lớp nhung, nén chặt dưới đáy một chiếc vali đựng đầy quần áo bẩn. [12][9]

Ông đòi khoản tiền 500.000 lire với lý do bồi hoàn chi phí lưu giữ, tương đương giá trị của khoảng 130 kg vàng ròng vào thời điểm đó, trong khi thực tế trong túi áo của ông khi ấy chỉ còn đúng 1,95 franc Pháp. [12][15]

Alfredo Geri cùng Giovanni Poggi, giám đốc bảo tàng Uffizi, sau đó theo Peruggia lên phòng số 20 trên tầng ba khách sạn Tripoli-Italia tại Florence để xem bức tranh đang được giấu dưới gầm giường. Dựa vào con dấu bảo tàng ở phía sau cùng mạng lưới các vết rạn nứt trên bề mặt, Poggi lập tức xác thực đây chính là tác phẩm thật. Khi hai người mang bức tranh rời khách sạn để đưa về viện bảo tàng Uffizi, một nhân viên phục vụ đã kịp chặn họ lại vì tưởng khách trọ đang gỡ trộm tranh treo trên tường phòng. [12][4]

Sau khi giao bức tranh cho Geri và Poggi, Peruggia bị cảnh sát Ý bắt giữ ngay tại khách sạn vào ngày 12 tháng 12 năm 1913. Báo New York Times đưa tin một đám đông 30.000 người dân Florence đã tràn qua cả hàng rào cảnh sát trong cơn sốt chen lấn để được tận mắt nhìn ngắm kiệt tác từng bị đánh cắp. Trước khi trở về Pháp, bức tranh đã được rước đi triển lãm tưng bừng khắp nước Ý tại các thành phố Florence, Rome và Milan. [1][8]

Sự thật sau chiếc mặt nạ người hùng ái quốc

Quan điểm này là một sai lầm lịch sử, bởi Napoléon không hề cướp bức tranh; chính Leonardo da Vinci đã tự mang kiệt tác sang Pháp làm quà tặng cho Vua Francis I từ thế kỷ 16. Giới chuyên gia cũng bác bỏ động cơ thuần túy yêu nước của Peruggia, bởi nếu thực sự vì tổ quốc, ông đã hiến tặng bức họa cho bảo tàng Ý thay vì tìm cách bán lấy tiền. Những chứng cứ thu thập được đã bóc trần toan tính thực sự: bốn tháng sau vụ trộm, Peruggia đã viết thư cho cha mình báo tin rằng Paris là nơi ông sẽ gây dựng được một gia tài chỉ trong một lần ra tay. Cuốn sổ tay ghi chép trước vụ trộm của ông thậm chí còn ghi tên những tỷ phú người Mỹ hàng đầu như Rockefeller và Carnegie. Dù vậy, tòa án chỉ tuyên phạt Peruggia một năm 15 ngày tù, rồi sau đó giảm xuống còn bảy tháng nhờ sự ủng hộ của công chúng Ý coi ông là người yêu nước. Chỉ vài ngày sau phiên tòa xét xử Peruggia, Thế chiến thứ nhất bùng nổ khiến tin tức về vụ trộm tranh nhanh chóng biến mất khỏi trang nhất báo chí. [1][8][4]

Năm 1932, cựu nhà báo Karl Decker tung ra câu chuyện rằng kẻ lừa đảo Eduardo de Valfierno đã thuê thợ làm giả Yves Chaudron chép sáu bản để bán cho các nhà sưu tập Mỹ. Dù câu chuyện về một vụ lừa đảo tầm cỡ quốc tế thu hút sự hiếu kỳ của dư luận, giả thuyết về kẻ chủ mưu Eduardo de Valfierno hoàn toàn không có bất kỳ nguồn xác nhận độc lập nào ngoài bài báo của Karl Decker. [1]

Bắt đầu từ ngày 1 tháng 1 năm 1914, Mona Lisa được treo lại ở vị trí quen thuộc tại Louvre, nhưng khoảng tường trống năm nào giờ đã nhường chỗ cho vị thế của tác phẩm nghệ thuật nổi tiếng nhất thế giới. Người đàn ông từng giấu nàng dưới tấm áo blouse trắng để bước qua cánh cổng bảo tàng năm xưa chẳng giữ lại được bất kỳ gia tài nào từ canh bạc táo tợn. Ngày 8 tháng 10 năm 1925, đúng vào sinh nhật lần thứ 44 của mình, Peruggia qua đời vì một cơn đau tim tại ngoại ô Saint-Maur-des-Fossés của Paris trong sự lãng quên gần như tuyệt đối. [15][1]

Nguồn

1. Vincenzo Peruggia (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Mona Lisa (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. The myth of the Mona Lisa | Books | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
4. The Theft That Made The 'Mona Lisa' A Masterpiece : NPR (www.npr.org, bài viết)
5. The man who stole the Mona Lisa | Art theft | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
6. Weird Moments From the Paris Olympic Opening Ceremony (time.com, bài viết)
7. To Catch a Thief - La Gazzetta Italiana (www.lagazzettaitaliana.com, bài viết)
8. Mona Lisa The Story Behind The Fame, its theft, reasons why it is world famous, and why it is a masterpiece. (artjourneyparis.com, bài viết)
9. Il furto della Gioconda, da imbianchino a ladro per restituire il capolavoro di Leonardo all'Italia - Leccenews24 (www.leccenews24.it, bài viết)
10. edition.cnn.com (edition.cnn.com, bài viết)
11. Why there is no case for returning the Mona Lisa to Italy - The Art Newspaper - International art news and events (www.theartnewspaper.com, bài viết)
12. Who stole the Mona Lisa? The world's most famous art heist, 100 years on. (slate.com, bài viết)
13. Stealing Mona Lisa | Vanity Fair (www.vanityfair.com, bài viết)
14. 100 Years Ago: The Mastermind Behind the Mona Lisa Heist | The Saturday Evening Post (www.saturdayeveningpost.com, bài viết)
15. „Mona Lisa“-Raub: Das berühmteste Bild der Welt verschwand im Koffer - WELT (www.welt.de, bài viết)
16. Carried Away with the Mona Lisa (www.artnews.com, bài viết)
17. Not Quite Movie Stars: George Chakiris - FilmInk (www.filmink.com.au, bài viết)
18. Preziosi ruba la Gioconda per amore - Tgcom24 (www.tgcom24.mediaset.it, bài viết)
19. La photo judiciaire du voleur de la Joconde achetée par un Italien – franceinfo (www.francetvinfo.fr, bài viết)
20. Une photographie judiciaire du voleur de "La Joconde" aux enchères – franceinfo (www.francetvinfo.fr, bài viết)
21. Une photo du voleur aux enchères - 20 minutes (www.20min.ch, bài viết)
22. Murdoch and the Mona Lisa 3 | Murdoch Mysteries | CBC Gem (gem.cbc.ca, bài viết)
23. Mona Lisa – Portrait of Lisa Gherardini, wife of Francesco del Giocondo | Louvre Museum | Paris (web.archive.org, nguồn gốc)

Ảnh bìa: Benh LIEU SONG · CC BY 2.5 · Wikimedia Commons. Bố cục và chữ do Trải Nghiệm Sống thực hiện.