Từ Haustblót đến Higan: Bốn cách đón mùa thu qua nghi lễ và ký ức

Mùa thu không chỉ được nhận ra qua khí trời mát hơn hay buổi tối đến sớm. Ở nhiều cộng đồng, đây còn là lúc vụ mùa khép lại và mùa đông tiến gần, khiến con người đồng thời nghĩ đến lương thực, gia đình, tổ tiên và cách sống của chính mình. Bốn truyền thống Haustblót, Tết Trung thu, Dożynki và Higan cho thấy cùng một bước chuyển của thiên nhiên có thể dẫn đến những nghi lễ rất khác nhau. [1]

Điểm chung của chúng không nằm ở một ngày cố định hay một hệ tín ngưỡng duy nhất. Mùa thu tạo ra một ngưỡng dễ nhận biết: thành quả của những tháng trước đã hiện hữu, nhưng thời kỳ khắc nghiệt hơn cũng đang đến. Vì thế, lễ mùa thu thường nhìn theo hai hướng cùng lúc: đón nhận điều đang có và chuẩn bị tinh thần cho điều sắp đổi thay. [1]

Vì sao chuyển động của Mặt Trời trở thành dấu mốc?

Trước khi lịch hiện đại giúp chia năm thành những ô ngày rõ ràng, chuyển động biểu kiến của Mặt Trời cung cấp một nhịp lặp có thể quan sát. Các địa điểm như Stonehenge ở Anh, Newgrange ở Ireland và Majorville Medicine Wheel tại Canada được giới khảo cổ cho rằng có thể từng hỗ trợ việc theo dõi Mặt Trời để dự đoán các điểm phân và điểm chí. Cách diễn giải này vẫn mang tính thận trọng: sự thẳng hàng hoặc hướng quan sát chưa tự nó cho biết chính xác nghi lễ nào từng diễn ra tại đó. [1]

Điều quan trọng hơn một ngày tuyệt đối là khả năng nhận ra mùa đã sang một giai đoạn mới. Khi ánh sáng, thời tiết và công việc đồng áng cùng thay đổi, cộng đồng có thể dùng nghi lễ để biến những dấu hiệu rời rạc thành một thời điểm chung. Có thể hình dung đó như tiếng chuông kết thúc một chặng việc: nó không tạo ra sự chuyển mùa, nhưng giúp mọi người cùng nhận biết và phản ứng với sự chuyển mùa ấy. [1]

Haustblót kết nối thu hoạch với mùa đông thế nào?

Trong truyền thống Bắc Âu cổ, Haustblót có nghĩa là “lễ hiến tế mùa thu”. Ngày tổ chức chính xác không chắc chắn, nhưng lễ này được cho là diễn ra khi vụ thu hoạch cuối cùng kết thúc, có thể vào khoảng cuối tháng 9. Người tham dự mở yến tiệc, thực hiện nghi thức hiến tế, tưởng nhớ tổ tiên và hướng lời cầu nguyện đến các vị thần gắn với mùa màng, sự sung túc cùng những điều kiện cần thiết cho canh tác. [1]

Ở đây, lòng biết ơn không tách khỏi nỗi lo thực tế. Thành quả thu hoạch là điều đáng mừng, nhưng cũng là nguồn dự trữ phải đưa cộng đồng qua mùa lạnh. Bởi vậy, yến tiệc và lời cầu mong một mùa đông yên ổn tạo thành hai mặt của cùng một nghi lễ: một mặt xác nhận rằng công sức đã có kết quả, mặt kia thừa nhận tương lai vẫn phụ thuộc vào những yếu tố con người không hoàn toàn kiểm soát. [1]

Tết Trung thu đưa mùa màng vào đời sống gia đình ra sao?

Tết Trung thu tại Trung Quốc diễn ra vào ngày 15 tháng 8 âm lịch, thường rơi vào khoảng giữa tháng 9 đến đầu tháng 10. Lễ hội gắn với vụ mùa và vầng trăng mùa thu, với những hình thức quen thuộc như sum họp gia đình, chia sẻ bánh trung thu và tham gia các cuộc diễu hành. Những phiên bản mang tên khác cũng xuất hiện tại một số quốc gia châu Á. [1]

So với Haustblót, trọng tâm dễ thấy ở đây chuyển từ lời cầu cho mùa đông sang sự đoàn tụ. Thực phẩm thu hoạch không chỉ là nguồn sống mà còn trở thành món ăn được chia sẻ, qua đó biến kết quả lao động thành quan hệ xã hội. Một chiếc bánh đặt giữa bàn có thể được hiểu theo cách rất đời thường: giá trị của mùa màng không dừng ở việc có đủ thức ăn, mà còn ở việc mọi người có dịp ngồi lại với nhau. [1]

Vì sao vòng hoa trở thành trung tâm của Dożynki?

Dożynki là lễ hội thu hoạch truyền thống của Ba Lan. Hiện nay lễ thường được tổ chức vào cuối tháng 8; quan niệm cho rằng thời xưa nó gắn với điểm phân mùa thu cần được hiểu như một cách phục dựng lịch sử, không phải một ngày đã được xác định chắc chắn. Trong các lễ hội, đoàn diễu hành và sự kiện cộng đồng, người tham dự thường làm vòng hoa hoặc vương miện từ bắp, hoa và ruy băng. [1]

Vòng hoa giúp mùa màng trở nên hữu hình sau khi công việc trên đồng ruộng kết thúc. Thay vì chỉ nói rằng vụ thu hoạch đã hoàn thành, cộng đồng gom những vật liệu gắn với nó thành một hình thức có thể mang, trưng bày và đưa qua không gian công cộng. Khác với món ăn sẽ được dùng hết trong bữa tiệc, vật trang trí giữ vai trò biểu tượng: nó cô đọng thành quả chung thành một hình ảnh mà cả cộng đồng có thể nhận ra. [1]

Higan vì sao hướng sự chú ý đến tổ tiên và cách sống?

Trong Phật giáo Nhật Bản, Higan là hai kỳ lễ kéo dài bảy ngày quanh các điểm phân trong năm. Tên gọi này có nghĩa là “bờ bên kia”, gợi đến hành trình rời khỏi đau khổ của đời sống thế tục để tiến đến giác ngộ hay niết bàn. Vào dịp Higan mùa thu, nhiều người viếng mộ tổ tiên, tưởng nhớ người thân và suy ngẫm về lòng từ bi, tính không và cách sống tốt đẹp hơn. [1]

Higan mở rộng ý nghĩa mùa thu ra ngoài câu chuyện thu hoạch. Sự đổi mùa trở thành một khoảng dừng để nhìn lại mối liên hệ giữa người đang sống, người đã mất và những lựa chọn hằng ngày. Hoa bỉ ngạn đỏ, loài hoa xuất hiện rộng rãi tại Nhật Bản vào mùa này, tạo thêm một dấu hiệu tự nhiên dễ nhận biết, nhưng nội dung cốt lõi của kỳ lễ vẫn là tưởng niệm và tu dưỡng. [1]

Đặt cạnh nhau, bốn truyền thống không tạo thành một “nghi lễ mùa thu” chung cho mọi nơi. Haustblót nhấn vào lễ vật và lời cầu cho mùa đông; Tết Trung thu đặt sự sum họp bên cạnh mùa màng; Dożynki đưa thành quả lao động vào biểu tượng cộng đồng; còn Higan biến thời điểm chuyển mùa thành dịp tưởng nhớ và suy ngẫm. Chính sự khác biệt ấy cho thấy con người không chỉ quan sát mùa thu đến, mà còn dùng nó để xác định điều gì đáng giữ gìn trước khi bước sang chặng tiếp theo của năm. [1]