Vì sao các tượng đài lịch sử lại trở thành tâm điểm tranh cãi?

Năm 2020, hình ảnh bức tượng nhà buôn nô lệ Edward Colston bị kéo ngã và ném xuống cảng Bristol (Anh) đã làm bùng lên những cuộc tranh luận dữ dội về số phận của các tượng đài công cộng. Cùng thời điểm đó, tượng Winston Churchill tại Quảng trường Nghị viện Anh bị bôi bẩn, hay tượng Margaret Thatcher tại Grantham lập tức bị ném trứng ngay khi vừa khánh thành. Những khối đá và đồng yên lặng giữa không gian công cộng đột nhiên trở thành tâm điểm của sự phẫn nộ và tranh cãi chính trị gay gắt. [1]

Hiện tượng này đặt ra một câu hỏi cốt lõi: Tượng đài công cộng thực sự giữ vai trò gì trong việc ghi nhớ lịch sử, và tại sao chúng lại dễ biến thành mục tiêu của các cuộc xung đột hiện đại? Sự khác biệt nằm ở cách xã hội tiếp nhận di sản trong sách vở so với tâm lý ghi nhớ mang tính biểu tượng của cộng đồng. [1]

Sự khác biệt giữa nhân vật lịch sử thời cổ đại và thời hiện đại

Nhà nhận định nghệ thuật Brian Penn đưa ra góc nhìn rằng tính cần thiết của một bức tượng phụ thuộc rất nhiều vào thời kỳ lịch sử của nhân vật được khắc họa. Đối với các nhân vật sống ở thời kỳ trước khi nghệ thuật nhiếp ảnh ra đời, tượng đài đóng vai trò quan trọng trong việc hình dung ngoại hình. Ví dụ như Vua Richard Lionheart (Richard Lòng Dũng Cảm), người qua đời vào năm 1199, chỉ được biết đến qua các bức chân dung không hoàn toàn chính xác. Bức tượng ông cưỡi ngựa đặt bên ngoài Nghị viện Anh giúp công chúng có một hình ảnh trực quan sinh động về một nhân vật lịch sử xa xưa. [1]

Ngược lại, với các nhân vật thuộc thời đại hiện đại như Winston Churchill hay Nelson Mandela, kho tư liệu hình ảnh và phim quay về họ vô cùng phong phú. Việc dựng thêm các bức tượng đồng đúc nguyên mẫu không còn mang nhiều giá trị cung cấp thông tin thị giác. Khi tư liệu về cuộc đời họ đã quá rõ ràng và dễ dàng tiếp cận, bức tượng đặt ở không gian công cộng chủ yếu mang tính biểu tượng tôn vinh hơn là công cụ lưu trữ hình ảnh. [1]

Nghịch lý vật thế thần trong các tranh cãi chính trị

Tượng đài công cộng thường bị biến thành 'vật thế thần' cho các xung đột tư tưởng hiện tại bởi tính chất cô đọng và trực diện của chúng. Một bức tượng hiếm khi thể hiện được trọn vẹn sự phức tạp trong cuộc đời một con người. Những nhân vật như Mahatma Gandhi hay Abraham Lincoln đều là biểu tượng của tiến bộ và tự do, nhưng cuộc đời họ cũng không hoàn toàn hoàn hảo. Khi bối cảnh xã hội thay đổi, công chúng bắt đầu nhìn nhận lại lịch sử dưới những góc độ mới, và các bức tượng trở thành mục tiêu dễ dàng nhất để bày tỏ quan điểm. [1]

Sự đập phá hay hạ bệ tượng đài thường xuất phát từ mong muốn xóa bỏ hoặc phản đối những giai đoạn lịch sử đau thương, như trường hợp của Edward Colston với quá khứ buôn bán nô lệ. Tuy nhiên, hành động phá hủy tượng đài không thể làm thay đổi hay xóa bỏ những gì đã diễn ra trong quá khứ. Việc đưa bức tượng bị lật đổ của Colston vào trưng bày trong bảo tàng M Shed sau đó cho thấy một hướng đi khác: đưa di sản vào đúng bối cảnh lịch sử để công chúng học hỏi, thay vì xóa sạch dấu vết. [1]

Sự khác biệt giữa biểu tượng chính trị, văn hóa và thể thao

Một điểm đáng chú ý là không phải bức tượng nào cũng thu hút sự chú ý hoặc tranh cãi như nhau. Các bức tượng tôn vinh nhân vật văn hóa hay thể thao thường nhận được sự đón nhận hòa nhã hoặc thậm chí bị ngó lơ. Bức tượng của đạo diễn sân khấu Joan Littlewood bên ngoài Sân khấu Royal Stratford East hay tượng Charlie Chaplin tại Quảng trường Leicester hầu như không gây ra bất kỳ cuộc tranh cãi nào. Công chúng lướt qua chúng như một phần của cảnh quan đô thị. [1]

Trong lĩnh vực thể thao, các bức tượng như cầu thủ bóng đá Bobby Moore tại sân vận động Wembley hay nhóm danh thủ West Ham vô địch Cúp C2 năm 1965 được dựng lên để ghi nhận các chiến tích lịch sử. Dù việc dựng tượng thể thao đôi khi bị xem là không thực sự cần thiết khi đã có các bảo tàng lưu giữ huy chương và kỷ vật, những biểu tượng này hiếm khi trở thành mục tiêu tấn công vì chúng thiếu đi yếu tố tranh cãi về mặt chính trị và tư tưởng. [1]

Tượng đài vô danh và giá trị ghi nhớ đích thực

Đối lập với các bức tượng đài danh nhân đầy tranh cãi, những đài tưởng niệm vô danh lại thể hiện sức mạnh biểu tượng lâu bền và nhận được sự tôn kính chung. Lấy cảm hứng từ Mộ Chiến sĩ Vô danh tại Tu viện Westminster — nơi lưu giữ thi hài một người lính không rõ danh tính đại diện cho tất cả những người đã ngã xuống trong Đại chiến — các đài tưởng niệm chiến tranh thường khắc họa hình ảnh người lính vô danh. [1]

Bức tượng một người lính khuyết danh không đại diện cho riêng một cá nhân hay một đường lối chính trị nào, mà đại diện cho tất cả những con người bình thường đã hy sinh. Tính chất phi danh tính này giúp đài tưởng niệm vượt qua các cuộc tranh cãi cá nhân, trở thành nơi tĩnh lặng để cộng đồng tưởng niệm và suy ngẫm về giá trị của hòa bình. [1]

Nhìn nhận di sản lịch sử qua góc nhìn công bằng

Các tượng đài công cộng luôn phản ánh góc nhìn của thời đại mà chúng được dựng lên. Việc lật đổ hay hủy hoại tượng đài có thể giải tỏa cảm xúc tức thời, nhưng không thể sửa chữa hay làm sạch quá khứ. Lịch sử cần được nhìn nhận một cách toàn diện với cả những mặt tốt, mặt xấu và những khoảng xám ở giữa. [1]

Thay vì tiếp tục dựng lên những bức tượng cá nhân dễ gây chia rẽ hoặc vội vã phá bỏ chúng, việc đặt di sản vào bối cảnh giáo dục và bảo tàng giúp xã hội rút ra bài học từ quá khứ. Di sản lịch sử trong sách vở và tâm lý ghi nhớ của cộng đồng chỉ có thể hòa hợp khi công chúng nhìn nhận các biểu tượng bằng sự hiểu biết đầy đủ thay vì những cảm xúc bùng nổ nhất thời. [1]