Vì sao cây thường xuân độc từng được săn lùng ở châu Âu?

Một loài cây chỉ cần chạm vào là có thể gây đỏ da, ngứa và phồng rộp lại từng xuất hiện trong những chuyến hàng thực vật vượt Đại Tây Dương. Năm 1784, nhà làm vườn William Bartram liệt kê poison ivy và poison sumac giữa hàng trăm cây Bắc Mỹ gửi cho người mua ở châu Âu. Vì sao các nhà sưu tầm lại muốn sở hữu chúng? Câu trả lời nằm ở ba chữ: kỳ thú, tiềm năng và hóa học. [1]

Một món hàng kỳ lạ từ Bắc Mỹ

Vào thế kỷ 17 và 18, các nhà sưu tầm châu Âu háo hức tìm những loài cây chưa quen thuộc từ Tân Thế giới. Có cây được chọn vì cho quả, có cây vì hoa đẹp, cũng có cây đơn giản vì chúng khác thường. Trong bối cảnh ấy, poison ivy không lập tức bị xem chỉ là cỏ dại nguy hiểm. Hình dáng giống cây thường xuân, lá mọc thành ba phần và khả năng đổi màu khiến nó đáng chú ý đối với các nhà thực vật học. [1]

Từ khoảng năm 1640, cây hoặc hạt của nó đã được đưa tới một số khu vườn ở châu Âu, trong đó có vườn hoàng gia tại Kew và vườn của Khoa Y ở Paris. Các sách thực vật khi ấy thường đặt tên nhấn mạnh nguồn gốc Bắc Mỹ hoặc hình dạng ba lá. Đến năm 1804, poison ivy và poison sumac còn phát triển trong khu vườn gần Paris của Joséphine Bonaparte, người say mê sưu tầm cây. Họa sĩ thực vật Pierre-Joseph Redouté cũng từng vẽ poison ivy trong một ấn phẩm về cây trồng ở Pháp. [1]

Điều gì khiến nó gây phồng rộp?

Poison ivy, poison oak, poison sumac và cây sơn châu Á đều chứa urushiol. Đây không phải một chất duy nhất mà là hỗn hợp những hợp chất gần nhau, có phần đầu dạng vòng và một đuôi dài kỵ nước. Đặc tính này giúp urushiol thấm vào da, đồng thời bám dai trên quần áo hoặc bề mặt đã tiếp xúc. [1]

Khi vào da, phần đầu của urushiol bị oxy hóa rồi liên kết với protein của tế bào da. Hệ miễn dịch nhận diện những protein đã bị biến đổi như dấu hiệu xâm nhập và khởi động phản ứng viêm. Đó là lúc xuất hiện ngứa, đỏ, sưng và mụn nước. Cơ chế này cũng giải thích vì sao việc cây trông vô hại không nói lên mức độ rủi ro: một chiếc lá sáng bóng vẫn có thể mang theo hợp chất gây dị ứng mạnh. [1]

Các nhà hóa học từng mất thời gian để xác định thủ phạm. Có thời điểm họ cho rằng chất gây kích ứng là một loại dầu dễ bay hơi hoặc carbohydrate. Rikō Majima, trong quá trình nghiên cứu cây sơn, cuối cùng đã phân lập và xác định cấu trúc của urushiol vào đầu thế kỷ 20. Tên gọi này bắt nguồn từ urushi, từ tiếng Nhật chỉ sơn mài. [1]

Từ cây độc đến bài thuốc gây tranh luận

Trong thời kỳ y học còn phụ thuộc rất nhiều vào dược liệu, một cây tạo ra phản ứng mạnh trên cơ thể dễ được xem là có thể chứa năng lực chữa bệnh. Khoảng năm 1780, bác sĩ kiêm nhà thực vật học người Pháp André-Ignace-Joseph Dufresnoy đặc biệt quan tâm đến poison ivy. Ông trồng cây trong vườn thuốc, giảng về tác dụng kích ứng của nó và thử chế biến nước hãm hoặc chiết xuất. [1]

Câu chuyện nổi bật nhất gắn với Dufresnoy là lời kể về một người bán hoa bị phát ban sau khi vò lá cây, rồi cho rằng một vết loét cũ trên cổ tay đã biến mất. Dufresnoy xem đó là dấu hiệu đáng khích lệ và tiếp tục dùng chế phẩm của cây cho nhiều chứng bệnh khác nhau. Tuy nhiên, chính bài viết về lịch sử này cho biết kỳ vọng biến poison ivy thành thuốc chữa bách bệnh đã không thành hiện thực. Giai thoại trên cho thấy cách một phản ứng bất thường dễ được diễn giải thành công dụng chữa bệnh khi cơ chế và bằng chứng còn chưa rõ. [1]

Một ví dụ đời thường có thể giúp phân biệt hai ý này: việc một người thấy triệu chứng thay đổi sau khi tiếp xúc với cây không tự nó chứng minh cây đã chữa được bệnh. Đó chỉ là điểm khởi đầu cho câu hỏi cần kiểm tra bằng phương pháp phù hợp. Với poison ivy, giá trị lịch sử của câu chuyện nằm ở cách các thầy thuốc khi ấy tìm kiếm mặt có ích của một loài cây nguy hiểm.

Họ hàng của thường xuân độc làm ra sơn bóng

Công dụng bền vững nhất của nhóm cây này lại đến từ họ hàng châu Á: cây sơn, còn gọi là Toxicodendron vernicifluum. Nhựa của nó cũng có thể gây phản ứng da dữ dội khi còn tươi, nhưng sau khi được xử lý và khô hoàn toàn, nó tạo thành lớp phủ bền, bóng và bảo vệ bề mặt. Từ thời tiền sử, nhựa cây đã được dùng để phủ lên đồ gỗ và đồ kim loại ở Trung Quốc; kỹ thuật này cũng có lịch sử lâu đời tại Hàn Quốc và Nhật Bản. [1]

Thợ sơn thu nhựa bằng cách rạch những đường song song trên thân cây, hứng nhựa rồi tinh chế và ủ thành nhiều loại. Sơn có thể phủ lên vật dụng thông thường hoặc các tác phẩm được trang trí bằng màu, vàng, bạc và xà cừ. Người châu Âu đặc biệt ấn tượng với độ bền và vẻ óng của đồ sơn châu Á, đến mức trong thế kỷ 19 họ làm đồ mô phỏng bằng kỹ thuật japanning. Bản sao ấy có thể gợi vẻ ngoài tương tự, nhưng không đạt chất lượng của sơn mài đích thực. [1]

Vì sao hình ảnh loài cây thay đổi?

Poison ivy không biến đổi sinh học chỉ vì con người đổi cách nhìn. Điều thay đổi là mục đích sử dụng và mức độ tiếp xúc. Với nhà sưu tầm, nó từng là một cây Bắc Mỹ lạ mắt; với thầy thuốc, nó gợi khả năng dược liệu; với người làm vườn, độc tính khiến vẻ đẹp không đủ bù cho rủi ro. Về sau, cách phân loại cũng đổi khác: từ thập niên 1930, nhiều nhà thực vật học tách các loài gây kích ứng khỏi chi Rhus và xếp chúng vào chi Toxicodendron, nghĩa là “cây độc”. [1]

Ngày nay, cái tên poison ivy thường lập tức gợi sự cần tránh, nhưng lịch sử của nó cho thấy độc tính và giá trị không phải hai nhãn loại trừ nhau. Cùng một họ hàng thực vật có thể gây phồng rộp khi nhựa còn hoạt tính, rồi trở thành lớp sơn bảo vệ hữu ích sau khi được xử lý đúng cách. Điều đáng nhớ không phải là tìm một mặt tốt để phủ nhận nguy hiểm, mà là hiểu chính xác đặc tính nào khiến một loài cây vừa đáng sợ vừa từng được săn lùng. [1]