Vì sao Charles Darwin bị lôi vào một vụ án mạng ở Paris năm 1878?

Khi chủ một nhà trọ Paris mở tủ quần áo và phát hiện các phần thi thể được bọc trong vải, vụ án tưởng như chỉ xoay quanh lòng tham của hai thanh niên mắc nợ. Nhưng một trong hai người từng công khai diễn giải “đấu tranh sinh tồn” thành quyền của kẻ mạnh đối với người yếu. Vì vậy, Charles Darwin, dù không liên quan đến hung thủ hay nạn nhân, nhanh chóng bị kéo vào cuộc tranh cãi. Vụ án năm 1878 trở thành cái cớ để các đối thủ của thuyết tiến hóa quy một hành vi cá nhân cho cả một lý thuyết khoa học. [1]

Vụ án bắt đầu từ món tiền được đồn đại ra sao?

Paul Lebiez, 24 tuổi, từng học tốt khoa học và giải phẫu nhưng có đời sống bất ổn: bị hải quân từ chối vì hạnh kiểm, mất việc dạy học do thường xuyên đi muộn rồi lâm vào cảnh nợ nần. Bạn cũ của ông, Aimé Barré, 25 tuổi, cũng thiếu tiền vì chi tiêu và đầu cơ vượt quá khả năng. Barré để ý đến bà Gillet, một người bán sữa lớn tuổi sống gần Notre Dame, sau khi nghe lời đồn rằng bà có khoản tiết kiệm đáng kể. [1]

Barré từng đề nghị quản lý tài sản cho bà Gillet nhưng bị từ chối. Từ thất bại đó, hai người lập kế hoạch chiếm tiền. Ngày 23/3/1878, Barré dụ bà đến căn hộ bằng một đơn giao sữa. Barré dùng búa tấn công, còn Lebiez đâm nạn nhân rồi phân xác nhờ kiến thức giải phẫu. Khi lục soát chỗ ở của bà, họ phát hiện số tiền ít hơn lời đồn. Chi tiết này cho thấy động cơ thực tế của vụ án không phải một cuộc thử nghiệm tư tưởng, mà là kế hoạch cướp của dựa trên tin đồn và nợ nần. [1]

Sai lầm nào khiến hai thủ phạm nhanh chóng bị bắt?

Việc che giấu được tiến hành vụng về. Hai người đưa chiếc hòm chứa một phần thi thể lên chuyến tàu đi Le Mans, còn các phần khác được để trong tủ tại một phòng trọ thuê bằng tên giả. Sau khi chủ nhà phát hiện, cảnh sát đối chiếu dấu vết trên cánh tay với thông tin về bà Gillet mất tích. Hàng xóm cũng cho biết Barré từng nhiều lần tìm cách tiếp cận tiền của bà. [1]

Barré bị bắt ngày 19/4 và được chủ nhà trọ nhận diện. Ông ta thú tội, khai ra Lebiez; Lebiez bị bắt hai ngày sau khi đang nghỉ ở vùng nông thôn. Chuỗi lần theo dấu vết này không cần đến một giả thuyết triết học phức tạp: tên giả, căn phòng thuê, đặc điểm cơ thể nạn nhân và quan hệ tiền bạc đã nối hai người với vụ án. Điều khiến câu chuyện vượt khỏi phạm vi hình sự chỉ xuất hiện khi người ta xem xét những điều Lebiez đã nói trước công chúng. [1]

Darwin bị gắn với hung thủ bằng cách nào?

Ngày 11/4, chưa đầy ba tuần sau vụ giết người, Lebiez thuyết trình công khai về thuyết Darwin. Ông mô tả tự nhiên như một cuộc cạnh tranh không ngừng, trong đó kẻ mạnh đẩy kẻ yếu ra ngoài. Cảnh sát và báo chí dễ dàng đặt lời lẽ ấy cạnh việc bà Gillet bị sát hại vì tài sản. Lebiez còn từng cho rằng người “yếu” không nên giữ của cải mà người “mạnh” có thể sử dụng. Đây là cách ông biến một mô tả về cạnh tranh trong tự nhiên thành nguyên tắc ứng xử giữa con người. [1]

Sự chuyển nghĩa ấy là điểm then chốt. Chọn lọc tự nhiên giải thích sự tồn tại và sinh sản khác nhau của sinh vật qua nhiều thế hệ; nó không tự tạo ra mệnh lệnh rằng một cá nhân được phép cướp bóc hay giết người. Lebiez lại tiếp nhận cách nhìn gần với “chủ nghĩa Darwin xã hội” của Herbert Spencer, dùng ngôn ngữ về mạnh và yếu để biện minh cho trật tự xã hội thiếu lòng trắc ẩn. Trong vụ án, ranh giới giữa mô tả khoa học và phán xét đạo đức đã bị xóa đi có chủ ý. [1]

Vì sao lời quy trách nhiệm ấy có sức nặng tại Pháp?

Darwin vốn đã gây chia rẽ ở Pháp. Một số người Công giáo và bảo thủ lo thuyết tiến hóa gạt vai trò của Chúa sang bên và làm suy yếu đạo đức truyền thống. Sau Công xã Paris năm 1871 và cuộc đàn áp đẫm máu tiếp đó, vấn đề trật tự xã hội đặc biệt nhạy cảm; phe bảo thủ tự đặt mình vào vị trí bảo vệ ổn định trước các tư tưởng bị coi là cấp tiến. Ngay trong giới khoa học, có người vẫn tin loài không thay đổi, có người thiên về Jean-Baptiste Lamarck, còn một số người thấy Darwin có lý nhưng ngại bị gắn nhãn vô thần hoặc cực đoan. [1]

Trong bầu không khí ấy, Lebiez là một hình ảnh thuận tiện: một bị cáo say mê Darwin, dùng ngôn ngữ “kẻ mạnh” và “kẻ yếu”, rồi phạm tội đặc biệt nghiêm trọng. Báo chí Công giáo và bảo thủ lập luận rằng ông không xuyên tạc thuyết Darwin mà chỉ đẩy nó tới kết quả cuối cùng. Cách lập luận này bỏ qua lựa chọn, hoàn cảnh tài chính và kế hoạch cụ thể của hai thủ phạm; thay vào đó, nó biến một lý thuyết về tự nhiên thành nghi phạm đạo đức. Darwin vì thế bị xét xử trên mặt báo, song song với hai bị cáo trong phòng xử án. [1]

Cuộc công kích vì sao lại giúp Darwin được biết đến rõ hơn?

Chiến dịch chống Darwin tạo ra một kết quả ngược dự tính. Khi cả báo chí ôn hòa và cấp tiến phải đưa tin về vụ án, nhiều tờ đồng thời giải thích chọn lọc tự nhiên theo cách ít xuyên tạc hơn. Theo phát hiện của sử gia Liv Grjebine được bài viết thuật lại, công chúng nhờ đó có thêm cơ hội phân biệt tư tưởng của Darwin với cách Lebiez sử dụng nó. Các nhà khoa học vốn dè dặt cũng bắt đầu lên tiếng tại những cuộc họp và trong phỏng vấn, khiến tranh luận không còn do riêng phe phản đối định nghĩa. [1]

Phiên tòa mở vào cuối tháng 7/1878 và chỉ kéo dài vài ngày. Barré và Lebiez đổ lỗi cho nhau nhưng đều bị kết án tử hình; họ bị hành quyết đầu tháng 9. Bốn ngày sau khi phiên tòa kết thúc, Viện Hàn lâm Khoa học Pháp lại bỏ phiếu về tư cách thành viên của Darwin và lần này chấp nhận ông, sau sáu lần đề cử thất bại trước đó. Những người ủng hộ viện dẫn đóng góp thực vật học, nên không thể xem kết quả ấy đơn giản là sự phê chuẩn toàn bộ thuyết Darwin. Dẫu vậy, thời điểm bỏ phiếu khiến quyết định mang ý nghĩa công khai rõ rệt trong cuộc tranh luận đang diễn ra. [1]

Vụ án không chứng minh tư tưởng khoa học tự nó dẫn đến tội ác, cũng không khiến mọi phản đối Darwin biến mất. Điều đáng nhớ hơn là cách một khái niệm có thể đổi nghĩa khi đi từ khoa học sang chính trị và đạo đức: mô tả về sự cạnh tranh trong tự nhiên bị biến thành lời cho phép con người thống trị nhau. Nỗ lực dùng Lebiez để kết tội Darwin cuối cùng buộc xã hội Pháp phải xem xét kỹ hơn Darwin thực sự đề xuất điều gì. Chính sự phân biệt ấy, chứ không phải tiếng ồn quanh phiên tòa, đã làm thay đổi hướng của cuộc tranh luận. [1]