Vì sao chim cánh cụt Humboldt biến mất khỏi Punta San Juan?

Năm 2012, Punta San Juan, một bán đảo khô cằn ở miền nam Peru, là nơi sinh sống của khoảng 3.000 con chim cánh cụt Humboldt. Đến năm 2025, ước tính toàn khu bảo tồn còn chưa tới 500 con; trong chuyến trở lại vào tháng 7, tác giả bài viết trên Science News chỉ nhìn thấy năm con cùng một số tổ bị bỏ lại với trứng đã lạnh. Hai con số sau không đồng nghĩa rằng quần thể chỉ còn năm cá thể, nhưng chúng cùng cho thấy một thuộc địa đông đúc đã suy sụp rất nhanh. [1]

Không có một thủ phạm duy nhất. Cúm gia cầm làm quần thể chim biển lao dốc, El Niño khiến nguồn thức ăn khó tiếp cận hơn, còn hoạt động đánh bắt tiếp tục gây áp lực lên lượng cá còn lại. Khi ba tác động nối tiếp và chồng lên nhau, chim cánh cụt không chỉ thiếu thức ăn mà còn giảm sinh sản, bỏ tổ hoặc rời khỏi khu vực để tìm nơi thuận lợi hơn. [1]

Vì sao chim cánh cụt sống được bên rìa sa mạc?

Chim cánh cụt Humboldt sống dọc bờ biển khô hạn của Peru và Chile. Punta San Juan chỉ là một dải đá và cát nhô ra Thái Bình Dương, nhưng vùng biển bên cạnh chịu ảnh hưởng của dòng Humboldt lạnh và giàu cá. Sự tương phản ấy giải thích cảnh tượng tưởng như nghịch lý: một loài chim gắn với nước lạnh lại làm tổ sát một vùng đất gần như sa mạc. [1]

Trên bờ, chúng đào hang trong các lớp guano, tức phân chim biển tích tụ lâu ngày, hoặc tận dụng những hốc nhỏ trên vách đá. Ngoài khơi, cá cơm là nguồn thức ăn chính. Vì vậy, nơi cư trú của chúng phụ thuộc đồng thời vào hai phần của hệ sinh thái: vị trí làm tổ tương đối an toàn trên đất liền và nguồn cá đủ gần để chim trưởng thành có thể kiếm ăn rồi quay về. [1]

Dịch bệnh đã lấy đi lớp phòng vệ đầu tiên ra sao?

Trong các năm 2022 và 2023, cúm gia cầm lan qua khu bảo tồn, làm số lượng chim biển sụt giảm mạnh và còn truyền sang một số động vật có vú biển như sư tử biển và hải cẩu. Với chim cánh cụt Humboldt, đây là một cú đánh xảy ra trước khi điều kiện kiếm ăn xấu đi vì El Niño. [1]

Điểm đáng chú ý nằm ở thứ tự các biến cố. Một quần thể vừa mất nhiều cá thể vì dịch bệnh sẽ có ít chim sinh sản hơn và ít khả năng bù lại tổn thất. Nếu thức ăn tiếp tục khan hiếm ngay sau đó, những cá thể sống sót phải dành sức cho việc tồn tại thay vì nuôi thế hệ mới. Đây là cách các sức ép khác loại có thể khuếch đại hậu quả của nhau, dù chưa thể tách chính xác phần suy giảm do từng nguyên nhân tại Punta San Juan. [1]

El Niño làm đứt quãng đường từ tổ đến thức ăn thế nào?

El Niño gắn với nhiều tháng nhiệt độ mặt biển cao hơn bình thường ở vùng đông xích đạo Thái Bình Dương. Tại Punta San Juan, nước ấm làm xáo trộn ảnh hưởng của dòng Humboldt lạnh. Cá cơm vì thế di chuyển xuống sâu hơn hoặc ra xa bờ, khiến con mồi không nhất thiết biến mất hoàn toàn nhưng trở nên khó tiếp cận đối với chim cánh cụt. [1]

Khoảng cách ấy có hậu quả trực tiếp. Chim trưởng thành phải đi xa hơn để tìm cá, tiêu tốn thêm thời gian và năng lượng, trong khi trứng hoặc chim non vẫn cần được chăm sóc. Khi không kiếm đủ thức ăn, chúng có thể ngừng sinh sản hoặc bỏ tổ để tìm môi trường thuận lợi hơn. Một số con chết đói trên đường di chuyển, nên việc rời thuộc địa không bảo đảm rằng chúng sẽ đến được nơi trú mới. [1]

Những quả trứng lạnh trong tổ bỏ hoang là dấu hiệu quan sát được của sự gián đoạn sinh sản, nhưng không tự cho biết chim bố mẹ đã chết hay đã rời đi. Điều có thể nối kết thận trọng là khi nguồn cá lùi xa, lựa chọn sinh tồn của chim trưởng thành dễ xung đột với việc tiếp tục ấp trứng. [1]

Đánh bắt cá làm tình thế mong manh hơn ở điểm nào?

Trong lúc El Niño khiến cá cơm khó tìm hơn, hoạt động đánh bắt công nghiệp tạo thêm áp lực lên nguồn thức ăn còn lại. Chim cánh cụt và tàu cá không khai thác con mồi theo cùng một cách, nhưng đều phụ thuộc vào lượng cá trong hệ sinh thái. Bởi vậy, hạn ngạch đánh bắt trở thành một phần của bài toán bảo tồn, thay vì chỉ là vấn đề kinh tế ngoài khơi. [1]

Punta San Juan từng trải qua một giai đoạn suy giảm lớn trong El Niño 1997–1998, khi số chim cánh cụt rơi xuống mức vài trăm. Quần thể sau đó phục hồi; nhà sinh vật học Patricia Majluf cho rằng việc giảm mạnh hạn ngạch cá cơm vào năm 2006 đã góp phần vào quá trình này. Tiền lệ ấy không bảo đảm lần phục hồi mới sẽ lặp lại, nhưng cho thấy quản lý nguồn cá có thể tác động đến cơ hội trở về của đàn chim. [1]

Làm sao chuẩn bị cho một thuộc địa có thể trở lại?

Các nhà nghiên cứu và tình nguyện viên vẫn đếm chim, ghi nhận khẩu phần ăn và xây tổ nhân tạo để bảo vệ chim non. Camera từ xa được dùng để theo dõi hoạt động sinh sản, còn công cụ AI đang được phát triển nhằm xử lý dữ liệu hình ảnh nhanh hơn. Những biện pháp này không thể làm biển lạnh trở lại, nhưng giúp phát hiện khi nào chim quay về, sinh sản ở đâu và khu vực nào cần được bảo vệ. [1]

Công việc trên đất liền còn gồm kiểm soát cáo và chuột xâm lấn săn chim non, thúc đẩy gia cố tường bảo vệ khu bảo tồn và hạn chế xáo trộn trên đường chim ra biển. Trong mùa hè năm 2025, một đội tuần tra chim cánh cụt được lập để giảm nguy cơ từ hoạt động thu hoạch guano. Các công nhân cũng dựng một bức chắn tạm bằng bao guano dọc một đoạn đường để che chở chim khi chúng di chuyển. [1]

Hy vọng phục hồi dựa một phần vào tính trung thành với nơi sống của nhiều loài tại Punta San Juan: sau khi rời đi tìm thức ăn, chúng có thể quay lại lãnh thổ cũ. Tuy nhiên, thời điểm cá trở lại và diễn biến của El Niño vẫn chưa rõ. Vì thế, bảo tồn ở đây không chỉ là giữ vài chiếc tổ; đó là theo dõi đồng thời dịch bệnh, sinh sản, nguồn cá, khí hậu và hoạt động của con người để nhận ra khi hệ sinh thái tiến gần một ngưỡng suy giảm mới. [1]