Vì sao chim hoatzin khó sống lâu trong vườn thú?

Năm 1908, William Beebe bắt đầu tìm cách đưa chim hoatzin từ Nam Mỹ tới Bronx Zoo ở New York. Phần lớn chim được chuyển đi chết chỉ sau một hoặc hai ngày trên tàu, dù ông chú ý đến thức ăn, nhiệt độ và thậm chí bố trí chúng trong khoang hạng nhất. Câu trả lời ngắn cho chuỗi thất bại này nằm ở mức độ chuyên biệt của hoatzin: chúng ăn lá, tiêu hóa bằng quá trình lên men và khó thích nghi khi thức ăn, nhiệt độ, nơi ở cùng thay đổi trong một hành trình dài. [1]

Hoatzin càng thu hút sự chú ý vì có khuôn mặt xanh, mào vàng dựng đứng, mùi cơ thể mạnh và chim non mang móng trên cánh. Beebe tin rằng việc quan sát chúng có thể gợi mở những câu hỏi về quá trình tiến hóa của chim. Tuy nhiên, lịch sử nuôi loài vật này cho thấy đưa một con vật tới nơi trưng bày khác hẳn với việc tái tạo những điều kiện giúp cơ thể nó hoạt động bình thường. [1]

Hệ tiêu hóa của hoatzin đặc biệt ra sao?

Hoatzin, tên khoa học Opisthocomus hoazin, có kích thước gần bằng một con gà tây nhỏ hoặc chim trĩ lớn. Thức ăn chính của chúng là lá. Lá được lên men trong chiếc diều phình lớn nằm ở phần đầu đường tiêu hóa. Cơ chế này có nét tương tự cách bò xử lý thức ăn thực vật, dù diễn ra trong cơ thể một loài chim và ở một cơ quan khác. [1]

Quá trình lên men tạo ra mùi cơ thể thường được ví với mùi phân. Chiếc diều lớn còn chiếm nhiều không gian ở phần thân trước, đi kèm xương ức nhỏ và dẹt hơn so với nhiều loài chim khác. Cấu tạo đó khiến hoatzin khó bay xa. Khi tiêu hóa, chim thường tựa phần thân nặng lên cành, phù hợp với đời sống trong cây bụi và thảm thực vật ven vùng nước. [1]

Điểm khó là một khẩu phần có nguồn gốc thực vật chưa chắc thay thế được những loại lá hoatzin ăn ngoài tự nhiên. Hệ lên men phụ thuộc không chỉ vào lượng thức ăn mà còn vào thành phần của nó. Vì vậy, rau, thức ăn cho gia cầm hay hỗn hợp dễ mang theo có thể cung cấp nguyên liệu nhưng chưa chắc duy trì được quá trình tiêu hóa vốn đã thích nghi với một chế độ ăn hẹp. [1]

Vì sao vận chuyển là giai đoạn nguy hiểm nhất?

Một con hoatzin bị bắt phải chịu nhiều thay đổi nối tiếp: rời nơi sống, chuyển sang chuồng tạm, ăn khẩu phần lạ rồi di chuyển đường dài. Trong các nỗ lực từ năm 1908 đến 1923, Beebe thử kiểm soát nhiệt độ và thức ăn trên tàu, nhưng những lô chim gửi từ British Guiana, nay là Guyana, vẫn không tới New York trong tình trạng sống sót. [1]

Thất bại năm 1978 cho thấy khẩu phần có thể trở thành điểm yếu rõ rệt. Một đoàn của Bronx Zoo nhận hơn hai chục con hoatzin tại Venezuela sau nhiều ngày không tự bắt được chúng. Chim được cho ăn hỗn hợp thức ăn cho gà và bột xương dù loài này chủ yếu ăn lá. Ghi chép của đoàn cho thấy chúng dần sụt cân và chết; không cá thể nào được đưa về New York còn sống. [1]

Các nhà nghiên cứu về sau cho rằng mất cân bằng dinh dưỡng và nhiệt độ môi trường dao động có thể góp phần vào những thất bại trước đó. Tuy vậy, lịch sử vận chuyển không tách riêng từng yếu tố như một thí nghiệm kiểm soát. Thức ăn không phù hợp, thay đổi nhiệt độ, không gian hạn chế và tác động của việc bắt giữ cùng xuất hiện, nên khó quy mọi trường hợp tử vong cho một nguyên nhân duy nhất. [1]

Móng trên cánh có phải dấu hiệu của một “chim cổ”?

Hoatzin non có móng ở chi trước. Khi gặp nguy hiểm, chúng có thể lao từ tổ xuống nước, chờ mối đe dọa đi qua rồi dùng chân cùng đôi cánh có móng để trèo trở lại qua các cành cây. Chuỗi hành vi bơi và bò bằng cả bốn chi khiến chim non trông khác hẳn hình ảnh quen thuộc về một con chim chỉ dùng cánh để bay. [1]

Beebe xem đặc điểm này như dấu vết gợi đến mối liên hệ giữa bò sát cổ đại và chim, đồng thời hy vọng chuyển động của hoatzin non có thể giúp giải thích sự hình thành khả năng bay. Đó là cách diễn giải lịch sử của ông, không có nghĩa hoatzin hiện đại là tổ tiên trực tiếp của các loài chim khác. Quan hệ tiến hóa giữa hoatzin và những nhóm chim còn lại vẫn chưa được thống nhất hoàn toàn. [1]

Công dụng hiện tại của chiếc móng rõ ràng hơn ý nghĩa lịch sử của nó: giúp chim non bám và trèo trong môi trường cây cối ven nước. Một đặc điểm trông có vẻ cổ xưa không tự động biến loài đang sống thành “hóa thạch sống”. Chính sự khác biệt giữa chức năng quan sát được và diễn giải tiến hóa đã khiến hoatzin vừa hấp dẫn, vừa dễ bị gán cho những câu chuyện vượt quá bằng chứng. [1]

Vì sao Bronx Zoo vẫn theo đuổi loài chim này?

Với Beebe, hoatzin không chỉ là một loài vật lạ để bổ sung vào bộ sưu tập. Ông muốn biến vườn thú thành nơi nghiên cứu hành vi và tiến hóa bằng động vật sống, trong khi vườn thú khi đó thường được nhìn chủ yếu như địa điểm giải trí. Hoatzin phù hợp với tham vọng ấy vì có ngoại hình nổi bật, hành vi hiếm gặp và vị trí phân loại gây tranh luận. [1]

Mục tiêu khoa học đi cùng tư duy sưu tập của các vườn thú thời kỳ đầu, khi số lượng loài và độ hiếm của động vật góp phần tạo nên uy tín. Sau mỗi thất bại, hoatzin lại trở thành một thử thách chưa được giải quyết. Nhiều đợt bắt chim, lấy trứng và thử gây đàn không tạo được một nhóm sống tại New York, trong khi hiểu biết về nhu cầu sinh học của loài chưa theo kịp tham vọng trưng bày. [1]

Thành công năm 1990 đạt đến mức nào?

Cuối thập niên 1980, cách chuẩn bị đã thận trọng hơn. Hoatzin được cho thích nghi dần trong chuồng ngoài trời tại một trang trại ở Venezuela. Các nhà nghiên cứu thử hai hỗn hợp thực vật gồm rau diếp, cỏ khô timothy, bột đậu nành, cỏ linh lăng và vitamin. Họ còn phân tích phân của chim để điều chỉnh khẩu phần, thay vì chỉ chọn thức ăn thuận tiện cho vận chuyển. [1]

Năm 1990, sáu con trưởng thành được trưng bày tại Bronx Zoo. Hai con sống ít nhất năm năm, lâu hơn hẳn các cá thể từng chết trên tàu hoặc chỉ sống vài tháng. Đàn chim tạo ra một ổ trứng nhưng trứng không nở. Kết quả chứng minh hoatzin có thể được duy trì nhiều năm khi khẩu phần và quá trình thích nghi được chuẩn bị kỹ, nhưng chưa tạo thành quần thể sinh sản ổn định. [1]

Trường hợp hoatzin cho thấy ba cột mốc không nên bị đánh đồng: vận chuyển thành công, giữ động vật sống lâu và giúp chúng sinh sản. Bronx Zoo cuối cùng đạt được hai cột mốc đầu với một số cá thể, nhưng chưa hoàn tất cột mốc thứ ba. Loài chim nổi tiếng vì dáng vẻ khác thường vì thế còn nhắc rằng điều khó tái tạo nhất đôi khi không phải chiếc chuồng, mà là toàn bộ quan hệ giữa thức ăn, cơ thể và môi trường sống. [1]