Vì sao cuộc đời bác sĩ quân y James Barry vẫn thường bị kể sai?

Năm 1865, bác sĩ quân y James Barry qua đời vì bệnh kiết lỵ. Vụ ồn ào chỉ bùng lên khi người tắm rửa thi thể nói rằng cơ thể ông là của một phụ nữ. Từ đó, câu hỏi về giới tính gần như lấn át mọi điều khác: Barry đã học y, phục vụ quân đội khoảng nửa thế kỷ và theo đuổi nhiều cải cách về vệ sinh, điều trị. Muốn hiểu vì sao cuộc đời ông vẫn bị kể sai, cần nhìn vào sự chênh lệch giữa hai loại dấu vết: cách Barry sống suốt đời trưởng thành và cách người khác diễn giải cơ thể ông sau khi ông không còn có thể lên tiếng. [1]

Vì sao cái chết lại chi phối toàn bộ câu chuyện?

Trước khi qua đời, Barry yêu cầu không khám thi thể và muốn được mai táng trong bộ quần áo đang mặc. Mong muốn ấy không được tôn trọng. Lời kể của người tắm rửa thi thể nhanh chóng trở thành tâm điểm báo chí; một số người quen tỏ ra sửng sốt, còn những người khác nói họ vốn đã nghi ngờ. Hai năm sau, Charles Dickens vẫn mô tả sự việc như một bí ẩn về khả năng Barry che giấu thân phận lâu đến thế. [1]

Cách đặt vấn đề ấy âm thầm đổi câu hỏi lịch sử. Thay vì hỏi Barry đã sống thế nào, người kể hỏi ông đã khiến xã hội tin điều gì. Khi đó, hàng chục năm học tập, làm việc và giao tiếp bị xem như lớp ngụy trang cho một bí mật được cho là chỉ cơ thể mới tiết lộ. Nhưng cơ thể có thể cung cấp thông tin về đặc điểm sinh học; nó không tự giải thích bản dạng, động cơ hay ý nghĩa mà một người dành cho cuộc đời mình. Những điều sau phải được cân nhắc qua hành vi, ngôn ngữ và lựa chọn kéo dài theo thời gian. [1]

Barry đã xây dựng cuộc đời trưởng thành ra sao?

Barry có nhiều khả năng được sinh ra với tên Margaret Ann Bulkley tại Cork, Ireland. Sau biến cố tài chính của gia đình và một khoản thừa kế, ông cùng mẹ tới Edinburgh năm 1809. Tại đây, Barry theo học y khoa, vượt qua kỳ thi của Royal College of Surgeons rồi gia nhập quân đội. Ông không quay lại tên cũ hay công khai sống như phụ nữ; trong đời sống riêng lẫn công việc, ông dùng tên James Barry, tự gọi mình bằng đại từ nam và ký thư với tư cách một quý ông. [1]

Tính liên tục này quan trọng hơn một màn cải trang ngắn hạn. Một người có thể thay quần áo để vượt qua tình thế nguy hiểm hoặc tiếp cận công việc bị cấm đoán, rồi trở về vai trò cũ khi hoàn cảnh thay đổi. Barry thì duy trì cùng một tên gọi, vị thế xã hội và cách tự thể hiện qua toàn bộ đời trưởng thành. Điều đó chưa cho phép áp đặt lên ông một thuật ngữ hiện đại mà ông chưa từng sử dụng, nhưng khiến cách gọi ông đơn thuần là “phụ nữ cải trang” trở thành một diễn giải thiếu hụt phần lớn bằng chứng tiểu sử. [1]

Sự nghiệp nào đã bị câu chuyện cải trang che khuất?

Trong khoảng 50 năm phục vụ tại nhiều tiền đồn của Đế quốc Anh, Barry nổi tiếng vì quyết liệt, dễ gây xung đột và bền bỉ theo đuổi cải cách. Ở Cape Town, ông chống những người bán thuốc lang băm, thúc đẩy nước sạch cho cả người giàu lẫn người nghèo và đặt quy tắc đối xử nhân đạo với bệnh nhân tại một cơ sở điều trị bệnh phong. Ông cũng thực hiện một trong những ca mổ lấy thai được ghi nhận sớm mà cả mẹ và con đều sống sót. [1]

Tại Canada, ông yêu cầu cải thiện khẩu phần và điều kiện sống của binh lính, đồng thời muốn quân nhân ở mọi cấp bậc được dùng thư viện và nơi giải trí. Phong cách nóng nảy khiến Barry làm phật ý nhiều người có quyền lực, song những mục tiêu ông theo đuổi cho thấy một chân dung nghề nghiệp nhất quán: bác sĩ quân y coi vệ sinh, dinh dưỡng và cách đối xử với bệnh nhân là vấn đề thực tế cần can thiệp. Nếu chỉ kể về “bí mật giới tính”, lịch sử không những thu nhỏ một con người mà còn làm mờ chính công việc khiến ông được biết đến khi còn sống. [1]

Vì sao hình tượng “phụ nữ cải trang” hấp dẫn đến vậy?

Sau cách kể về một vụ lừa dối, Barry còn được đặt vào một khuôn truyện có vẻ thiện chí hơn: người phụ nữ tài năng mặc đồ nam để vượt qua rào cản nghề nghiệp. Mô-típ này quen thuộc trong truyền thuyết, dân ca và những câu chuyện về phụ nữ từng tạm sống như đàn ông để đi xa, làm việc hoặc theo người yêu. Nó tạo ra cốt truyện rõ ràng với trở ngại, mưu kế và chiến thắng, nên dễ được lặp lại hơn một tiểu sử không khớp hoàn toàn với các nhãn quen thuộc. [1]

Vấn đề không nằm ở việc mô-típ ấy chưa từng xảy ra, mà ở chỗ nó được áp lên Barry trước khi xem xét sự khác biệt. Những trường hợp cải trang tạm thời không tự động giải thích một người sống như đàn ông cả trong công khai lẫn riêng tư, qua nhiều môi trường và cho đến cuối đời. Giả thuyết Barry chỉ dùng danh tính nam để được học và hành nghề có vẻ hợp với bối cảnh hạn chế cơ hội của phụ nữ, nhưng động cơ hợp lý không đồng nghĩa với động cơ đã được chứng minh. Nó cũng không giải thích đầy đủ vì sao ông không trở lại danh tính trước đó. [1]

Sử gia nên đọc những dấu vết này thế nào?

Không có lời tự mô tả bằng thuật ngữ “người chuyển giới” từ Barry, bởi từ này chỉ xuất hiện trong nghĩa hiện nay rất lâu sau thời của ông. Vì vậy, gọi Barry là một người chuyển giới nam là cách diễn giải bằng khái niệm đương đại, không phải việc phục hồi nguyên văn lời tự nhận. Tuy nhiên, diễn giải ngược lại rằng ông chắc chắn là phụ nữ cũng không trung tính hơn: nó ưu tiên giới tính được gán khi sinh và xem cả đời sống trưởng thành của ông như sự giả vờ. [1]

Một cách đọc thận trọng có thể bắt đầu từ điều quan sát được: Barry dùng tên nam, sống như đàn ông, tự nói về mình bằng ngôn ngữ nam giới và yêu cầu thi thể không bị khám. Từ đó có thể nhận ra sự tương đồng với trải nghiệm chuyển giới ngày nay, đồng thời để ngỏ điều không thể biết chắc về cảm nhận nội tâm của ông. Ranh giới này giúp phân biệt bằng chứng với giả thuyết mà không xóa bỏ cách nhân vật đã tự trình diện trước thế giới. [1]

Trường hợp James Barry cho thấy lịch sử có thể kể sai mà không cần làm giả một sự kiện. Chỉ cần chọn cơ thể sau khi chết làm “sự thật” trung tâm, rồi hạ thấp hàng chục năm lựa chọn sống thành thủ thuật che giấu, toàn bộ ý nghĩa của tiểu sử đã thay đổi. Đọc Barry qua cuộc đời ông không giải quyết mọi câu hỏi về bản dạng; nó sửa lại thứ tự chứng cứ, để lời nói và hành động lâu dài của một con người có trọng lượng lớn hơn câu chuyện mà người đời dựng lên khi ông không còn khả năng phản bác. [1]