Vì sao cuộn giấy phẫu thuật thế kỷ 15 lại có những hình nhân tự mở bụng?

Một người đàn ông trong hình đứng thẳng, hai tay dang rộng, trên da là những đường đỏ tượng trưng cho hệ tuần hoàn. Ngay bên dưới là một bộ xương có quầng đỏ phía sau; tiếp đó, một hình nhân khác để lộ các đường thần kinh, rồi một người tự kéo rộng lồng ngực để phô ra phần nội tạng được vẽ như những dải màu mềm. Đây không phải trang minh họa trong sách nghệ thuật, mà là một phần của Sweden Scroll, cuộn bản thảo phẫu thuật dài hơn 5 mét gắn với tên John of Arderne. Câu hỏi đáng chú ý là: vì sao một tài liệu y khoa nghiêm túc lại được trình bày cầu kỳ và đầy kịch tính đến vậy? [1]

Một bản thảo không dành cho bàn mổ

John of Arderne được nhớ đến như một trong những nhà phẫu thuật có học thức sớm ở châu Âu. Các tác phẩm của ông đưa ra hướng dẫn xử lý nhiều bệnh và tình trạng khác nhau, trong đó có một chuyên luận nổi tiếng về rò hậu môn. Nhiều bản chép lại các tác phẩm ấy còn tồn tại, cho thấy chúng từng có giá trị thực hành đối với người làm phẫu thuật. [1]

Sweden Scroll khác hẳn những bản sao tiện dụng thường dành cho việc tra cứu. Cuộn giấy gồm sáu tấm da bê, được sơn nhiều màu và trang trí dày đặc. Vì quá dài, rộng và cầu kỳ, nó khó có thể được mở ra bên cạnh một ca mổ để tìm nhanh một chỉ dẫn. Hình thức của bản thảo vì thế gợi rằng nó còn phục vụ một mục đích khác ngoài việc truyền đạt thao tác phẫu thuật. [1]

Bốn hình nhân ở giữa cuộn giấy

Điểm gây ấn tượng nhất nằm ở bốn hình người kích thước lớn chạy dọc phần trung tâm. Chúng lần lượt gợi đến hệ tuần hoàn, bộ xương, hệ thần kinh và các cơ quan bên trong. Ở mặt sau, những hình tương ứng được lặp lại theo cùng vị trí, như một mặt trước và mặt sau của cơ thể. Điều đáng chú ý là các hình này không có nhãn gọi tên xương, dây thần kinh hay nội tạng, cũng không được giải thích trực tiếp bằng chú thích đi kèm. [1]

Cách trình bày ấy khiến hình nhân trở thành một tuyên bố thị giác hơn là sơ đồ tra cứu. Cơ thể không chỉ được nói đến bằng chữ; nó tự phô bày như một vật thể có thể quan sát, chia lớp và suy ngẫm. Người đàn ông tự mở bụng là chi tiết mạnh nhất: tư thế của ông gần như biến việc nhìn vào cơ thể thành một màn trình diễn, dù các cơ quan bên trong vẫn được thể hiện theo lối cách điệu của thời kỳ đó. [1]

Vẻ đẹp nằm ở sự phô bày bệnh tật

Các hình lớn không đứng một mình. Ở phần lề, hơn 120 hình vẽ mô tả nam giới và phụ nữ quý tộc qua trang phục, giày mũi nhọn và những tư thế vén áo để cho thấy bộ phận bị bệnh. Có người để lộ cánh tay sưng, khuôn mặt đầy dấu vết hoặc phần cơ thể chảy máu; những chi tiết này nối nội dung y khoa với đời sống của những người có địa vị. [1]

Đây là điểm làm bản thảo trở nên khác thường: bệnh tật không bị giấu trong một đoạn chữ khó đọc mà được đưa ra trước mắt bằng màu sắc và hình dáng. Người xem có thể nhận ra một cơ thể đau ốm trước khi hiểu hết thuật ngữ. Cách minh họa ấy cũng tạo ra cảm giác vừa bất an vừa hấp dẫn, bởi nó biến một chủ đề vốn riêng tư thành hình ảnh có trật tự, có thể quan sát và ghi nhớ. [1]

Ai có thể đã đặt làm cuộn giấy?

Sự xa hoa của bản thảo khiến các học giả suy đoán rằng nó được đặt làm cho một phụ nữ giàu có ở London trong khoảng đầu đến giữa thế kỷ 15. Ngoài các tác phẩm của Arderne, cuộn giấy còn có một văn bản về sinh nở được gán cho Muscio. Sự hiện diện của nội dung sản khoa là một trong những lý do khiến giả thuyết về người đặt làm là một phụ nữ giàu có được đưa ra. [1]

Như vậy, đối tượng của cuộn giấy có thể không phải người cần một cẩm nang gọn nhẹ để dùng trong lúc phẫu thuật. Nó phù hợp hơn với một món đồ thể hiện học thức, quyền lực và sự quan tâm đến tri thức y khoa. Đối với giới quý tộc, sở hữu một bản thảo được minh họa công phu có thể mang ý nghĩa khác với việc tìm đến một người chữa bệnh: cuộn giấy cho thấy chủ nhân có khả năng tiếp cận những hiểu biết vốn thường nằm trong tay các chuyên gia. [1]

Từ Anh đến thư viện Thụy Điển

Hành trình của Sweden Scroll cũng góp phần tạo nên tên gọi hiện nay. Bản thảo được liên hệ với Philippa, một nữ hoàng Thụy Điển có xuất thân là công chúa Anh. Mối liên hệ này đưa cuộn giấy ra khỏi bối cảnh London và nối nó với lịch sử hoàng gia Bắc Âu, trước khi bản thảo đến Thư viện Quốc gia Thụy Điển. [1]

Niên đại cần được hiểu thận trọng: tên hồ sơ đặt bản thảo vào khoảng năm 1425–1435, trong khi giả thuyết về thời điểm đặt làm được nêu là khoảng 1430–1450. Hai mốc này không nhất thiết nói về cùng một việc: một mốc có thể chỉ niên đại bản thảo, còn mốc kia liên quan đến thời điểm người giàu có đặt nó. Điều chắc chắn hơn nằm ở cách cuộn giấy sử dụng hình ảnh: nó đứng giữa y học, nghệ thuật và nhu cầu phô bày tri thức. [1]

Nhìn vào hình nhân tự mở bụng, người đọc hôm nay dễ thấy một cảnh gây sốc. Nhưng trong ngữ cảnh của cuộn giấy, đó cũng là một cách khẳng định rằng cơ thể có thể được nghiên cứu bằng mắt, bằng chữ và bằng hình. Sweden Scroll không chỉ kể cách chữa bệnh; nó cho thấy tri thức về cơ thể từng được biến thành một vật phẩm đẹp, đắt giá và đủ lạ để tồn tại qua nhiều thế kỷ. [1]