Vì sao Joseph Priestley bị biến thành kẻ thù sau Cách mạng Pháp?

Ngày 14/7/1791, một bữa tối ở Birmingham được tổ chức để mừng kỷ niệm hai năm ngày phá ngục Bastille. Joseph Priestley không có mặt, nhưng chỉ ít lâu sau, đám đông vẫn tìm đến nhà thờ nơi ông giảng đạo, rồi đốt nhà riêng và phòng thí nghiệm của ông. Theo Science History Institute, câu trả lời nằm ở chỗ Priestley đã trở thành biểu tượng của những thay đổi mà nhiều người địa phương sợ hãi, chứ không còn chỉ được nhìn như một nhà khoa học. [1]

Vụ việc cho thấy một người có thể bị quy trách nhiệm cho một biến động chính trị mà mình không trực tiếp tham dự. Khoa học của Priestley khiến ông nổi tiếng, nhưng lập trường tôn giáo và chính trị mới khiến ông trở thành mục tiêu dễ nhận diện trong bầu không khí phản ứng chống cách mạng. [1]

Bữa tối đã chạm vào nỗi lo nào?

Điều khiến bữa tối trở nên nhạy cảm không chỉ là món ăn hay những người tham dự, mà là ý nghĩa chính trị của dịp kỷ niệm. Cách mạng Pháp khi ấy được những người ủng hộ cải cách xem như dấu hiệu cho thấy trật tự cũ có thể thay đổi. Ngược lại, những người bảo thủ nhìn các ý tưởng ấy với sự nghi ngờ, nhất là khi chúng gắn với tranh luận về quyền lực, tôn giáo và cải cách xã hội. [1]

Priestley thuộc cộng đồng Dissenters, tức những người không theo Giáo hội Anh quốc được thiết lập làm giáo hội chính thức. Nhiều người trong nhóm này ủng hộ các mục tiêu của phong trào Khai sáng. Vì vậy, trong mắt những người vốn đã nghi ngờ Dissenters, việc Priestley công khai ủng hộ Cách mạng Pháp giống như bằng chứng cho một mối đe dọa rộng hơn. Ông bị gắn với cả một tập hợp niềm tin, dù không có mặt tại bữa tối. [1]

Vì sao nhà khoa học lại thành biểu tượng chính trị?

Priestley nổi tiếng với các công trình khoa học, trong đó có việc phát hiện oxy. Nhưng danh tiếng khoa học không tách ông khỏi các tranh luận công khai của thời đại. Ông đồng thời là một mục sư và một nhân vật ủng hộ những phong trào chính trị khi ấy bị xem là cấp tiến. Chính sự kết hợp này làm hình ảnh của ông dễ bị đơn giản hóa: với người ủng hộ, ông có thể đại diện cho lý trí và cải cách; với người phản đối, ông trở thành gương mặt cụ thể của bất ổn. [1]

Đây là cơ chế thường thấy trong xung đột tập thể: một vấn đề trừu tượng cần một khuôn mặt để đám đông hướng vào. Ví dụ, trong một cuộc tranh cãi, người ta có thể ngừng bàn về chính sách và chuyển sang công kích người phát biểu nổi bật nhất. Trường hợp Priestley nghiêm trọng hơn nhiều, nhưng cách quy tụ giận dữ vào một cá nhân có điểm tương đồng như vậy.

Bốn ngày bạo loạn đã diễn ra ra sao?

Sau khi tấn công những người dự tiệc, đám đông kéo đến nhà thờ nơi Priestley làm mục sư và đốt nhà nguyện. Trên đường đi, họ tiếp tục đốt các nhà thờ của Dissenters trước khi tới nhà Priestley. Nhà riêng và phòng thí nghiệm của ông bị thiêu hủy hoàn toàn. Trong ba ngày tiếp theo, thêm 26 ngôi nhà của những người thuộc nhóm Dissenters và ba nhà thờ khác bị cướp phá, đốt cháy. [1]

Chuỗi phá hủy này cho thấy mục tiêu của bạo lực đã mở rộng vượt khỏi một cá nhân. Priestley là cái tên nổi bật nhất, nhưng ông không phải người duy nhất bị nhắm tới. Những địa điểm tôn giáo và nhà ở của cộng đồng Dissenters cũng trở thành dấu hiệu để đám đông nhận diện một cộng đồng mà họ cho là đứng về phía các tư tưởng nguy hiểm. [1]

Chính quyền, vốn xem Priestley và những người ủng hộ ông là các nhân vật kích động chính trị, phản ứng chậm. Bạo loạn chỉ dừng lại vào ngày 17/7, sau khi quân đội can thiệp. Chi tiết này giúp phân biệt hai lớp nguyên nhân: sự phẫn nộ chính trị tạo ra mục tiêu, còn việc kiểm soát trật tự chậm trễ khiến bạo lực có thời gian lan rộng. [1]

Bức biếm họa đã kéo dài cuộc tấn công thế nào?

Chưa đầy một tuần sau khi bạo loạn kết thúc, họa sĩ biếm họa James Gillray công bố A Birmingham Toast, as given on the 14th of July. Gillray phản đối Cách mạng Pháp và dùng tranh để chế nhạo Priestley. Trong cảnh biếm họa, Priestley chủ trì một màn nâng cốc, đứng giữa những người theo chủ nghĩa tự do và các thành viên cộng đồng Dissenters với một chiếc đĩa rước lễ trống, đồng thời kêu gọi một cái đầu được ngụ ý là của nhà vua. [1]

Cách dàn dựng ấy biến tranh luận chính trị thành một hình ảnh đạo đức đầy đe dọa: Priestley bị mô tả như người vừa thách thức vương quyền vừa đảo lộn tôn giáo. Tranh biếm họa không tạo ra vụ đốt phá, nhưng nó góp phần củng cố một cách nhìn đã có sẵn. Theo Science History Institute, những màn công kích danh dự Priestley trên diễn đàn công chúng vẫn tiếp diễn sau bạo loạn. [1]

Vì sao gia đình Priestley phải rời Anh?

Sau vụ tấn công, Priestley cùng gia đình chạy đến Hackney và sống ở đó ba năm. Sau đó, họ chuyển hẳn sang Hoa Kỳ. Đây không chỉ là thay đổi địa chỉ. Nhà riêng, phòng thí nghiệm và nơi ông giảng đạo đều đã bị phá hủy; đồng thời, hình ảnh công chúng của ông tiếp tục bị biến thành đối tượng chế nhạo. Những điều kiện ấy khiến việc ở lại Birmingham gần như không còn là lựa chọn bình thường cho gia đình ông. [1]

Điều đáng nhớ trong câu chuyện này là Priestley không bị tấn công vì một thí nghiệm cụ thể. Ông bị cuốn vào cuộc xung đột vì nhiều vai trò chồng lên nhau: nhà khoa học, mục sư, thành viên cộng đồng Dissenters và người công khai ủng hộ Cách mạng Pháp. Khi xã hội nhìn một con người như biểu tượng của phe đối lập, sự vắng mặt tại một sự kiện cũng không đủ để tách họ khỏi cơn giận đang tìm kiếm mục tiêu. [1]