Vì sao một sĩ quan Brazil lái Model T đi tìm con đường nối châu Mỹ?

Đầu năm 1928, Leônidas Borges de Oliveira rời Rio de Janeiro trong tiếng nhạc của hai ban kèn đồng. Đến São Paulo, viên sĩ quan trẻ lại được đám đông và báo chí chào đón. Nhưng đây mới chỉ là đoạn thuận lợi đầu tiên của hành trình hướng tới Washington: Oliveira muốn chứng minh rằng ý tưởng nối liền châu Mỹ bằng đường bộ không chỉ tồn tại trong các bài diễn văn. [1]

Động lực của ông kết hợp ba điều: khát vọng phiêu lưu, mong muốn lập thành tích cá nhân và niềm tin rằng ô tô có thể biến quyền tự do đi lại thành một khả năng thực tế. Chuyến đi vì thế không đơn thuần là thử sức với một chiếc xe cũ. Nó là cách Oliveira dùng chính hành trình của mình để vận động cho một mạng lưới giao thông còn chưa thành hình. [1]

Một con đường khi ấy mới tồn tại trong tưởng tượng

Ý tưởng truyền cảm hứng cho Oliveira được đề xuất vào năm 1923: xây dựng một tuyến đường dành cho ô tô chạy dọc Tây bán cầu, từ vùng Alaska ở phía bắc tới Tierra del Fuego ở cực nam. Nguồn gốc chính xác của đề xuất không rõ, và phản ứng ban đầu của một số chính quyền Mỹ Latin khá dè dặt. Trái lại, công chúng cùng giới sản xuất ô tô nhanh chóng nhìn thấy sức hấp dẫn của một hành lang đường bộ xuyên lục địa. [1]

Năm 1924, Bộ Thương mại Mỹ mời đại biểu từ 19 quốc gia Mỹ Latin tham gia một chương trình quảng bá quy mô lớn, trong đó có chuyến tham quan đường bộ kéo dài một tháng. Khái niệm “Highway of Friendship”, tức “Xa lộ Hữu nghị”, được dùng để mô tả không chỉ một dải nhựa đường mà còn một phương tiện tạo liên hệ văn hóa giữa các quốc gia. Tuyến đường được hình dung như hạ tầng cho cả giao thông, giao lưu và thương mại. [1]

Tại sao Oliveira không chờ con đường được xây xong?

Với Oliveira và nhiều người mê ô tô thời đó, cách thuyết phục nhất là lên đường trước khi nhà thầu đặt những nền móng đầu tiên. Nếu một chiếc xe có thể vượt qua các địa hình bị xem là không thể đi, hành trình ấy sẽ biến một dự án trừu tượng thành câu hỏi cụ thể: cần mở đường ở đâu, trở ngại nằm tại chỗ nào và các quốc gia có thật sự muốn kết nối với nhau hay không? [1]

Oliveira thừa nhận ông cũng tìm kiếm vinh quang cá nhân, nhưng điều cuốn hút ông hơn cả là khả năng đi đến bất kỳ nơi nào mình lựa chọn. Hiến pháp Brazil năm 1891 đã ghi nhận quyền đi lại, cư trú, làm việc và thiết lập quan hệ mà không bị cản trở về mặt pháp lý hoặc vật chất. Trong cách nhìn của ông, quyền trên giấy cần có phương tiện vật chất để thực hiện; chiếc xe là công cụ, còn đường bộ là điều kiện. [1]

Chiếc Model T đại diện cho điều gì?

Phương tiện của Oliveira không phải một cỗ máy thám hiểm được chế tạo riêng. Đó là chiếc Ford Model T được tặng lại sau khoảng một thập niên dùng để giao báo. Trên đoạn Rio de Janeiro–São Paulo, nó chạy qua những phần đường rải sỏi xen với mặt đường mới. Chính sự bình thường của chiếc xe làm thông điệp thêm rõ: Oliveira không chỉ thử một phương tiện đặc biệt, mà thử khả năng di chuyển bằng ô tô phổ thông trên quy mô lục địa. [1]

Ô tô khi ấy gợi ra một dạng chủ động mới. Tàu hỏa phụ thuộc vào đường ray và lịch trình; tàu biển bị giới hạn bởi cảng và tuyến ven bờ. Một chiếc xe về lý thuyết cho phép người lái tự chọn thời điểm, điểm dừng và hướng đi. Tuy nhiên, sự tự do đó chỉ có ý nghĩa khi tồn tại đường, cầu và lối qua biên giới. Chuyến đi của Oliveira phơi bày khoảng cách giữa lời hứa của công nghệ và hạ tầng thực tế. [1]

Hành trình đã thử thách giấc mơ ấy ra sao?

Sau chặng đầu tương đối dễ dàng, Oliveira gặp những địa hình khiến các quan chức đường bộ Brazil từng nghi ngờ ông có thể rời khỏi đất nước. Những người đi trước thường phải đưa xe lên tàu thủy hoặc toa đường sắt để vượt qua nơi không có đường. Oliveira cam kết bám theo tuyến trên mặt đất; khi lối đi quá hẹp hoặc quá dốc, đoàn tháo rời xe, chở các bộ phận bằng la rồi lắp lại tại nơi có thể tiếp tục chạy. [1]

Cam kết ấy không có nghĩa toàn bộ hành trình đều diễn ra trên bốn bánh. Tại Darién, vùng ngăn cách Panama và Colombia, đầm lầy cùng bệnh sốt rét buộc đoàn phải lùi lại và đưa những chiếc Ford đã tháo rời lên thuyền. Đây là lần duy nhất họ phải dùng đường thủy. Chi tiết đó cho thấy “đi xuyên châu Mỹ” không phải một đường chạy liền mạch, mà là nỗ lực giữ nguyên hướng đi giữa những khoảng trống hạ tầng. [1]

Khi tới Washington vào đầu năm 1938, Oliveira mang theo nhật ký hành trình dài 500 trang, bản đồ và ảnh chụp tại các địa điểm đã đi qua. Chuyến đi mất gần một thập niên và có thêm hai người đồng hành ở giai đoạn sau. Dù vậy, một số quan chức Mỹ vẫn cho rằng tuyên bố của ông khó tin, bởi ngay cả các nhóm khảo sát đường bộ cũng từng chật vật khi đi bộ qua một số khu vực trên tuyến dự kiến. [1]

Một chuyến đi cá nhân phản chiếu tham vọng toàn lục địa

Mục tiêu Oliveira theo đuổi lớn hơn việc nối hai thành phố hay hai quốc gia. Ông hình dung một liên minh toàn châu Mỹ với ít rào cản hơn tại biên giới. Trong khi đó, các kế hoạch chính thức còn muốn mạng lưới đường bộ kết nối các thủ đô, mở rộng thương mại và tiếp cận tài nguyên. Cùng một con đường vì thế mang nhiều kỳ vọng: tự do cá nhân đối với người lái xe, thị trường mới đối với doanh nghiệp và ảnh hưởng rộng hơn đối với các chính phủ. [1]

Thực tế về sau không hoàn toàn giống viễn cảnh “Xa lộ Hữu nghị”. Mạng lưới đường bộ tại châu Mỹ phát triển mạnh, nhưng tuyến liên lục địa vẫn bị ngắt ở Darién. Đường sá giúp việc đi từ nội địa tới biên giới dễ hơn, trong khi nhiều biên giới lại được quản lý chặt hơn. Nghịch lý này làm chuyến đi của Oliveira đáng nhớ: ông chứng minh quyết tâm cá nhân có thể vượt qua nơi chưa có đường, nhưng cũng cho thấy kết nối vật chất không tự động xóa bỏ rào cản chính trị. [1]

Oliveira khởi hành để đuổi theo một tương lai mà ông tin đang đến gần. Chiếc Model T cũ đã đưa ý tưởng ấy ra khỏi phòng họp và đặt nó trước địa hình thật, nơi đường có thể biến mất giữa hành trình. Nhìn lại, giá trị của chuyến đi không nằm ở việc ông tìm thấy một xa lộ hoàn chỉnh, mà ở cách ông đặt ra câu hỏi vẫn còn nguyên ý nghĩa: con người có thật sự được tự do di chuyển chỉ vì đã có phương tiện và đường đi hay không? [1]