Vì sao những lọ “dầu may mắn” vẫn tồn tại giữa đời sống hiện đại?

Trên kệ của Harry’s World ở Philadelphia, những chai nhỏ được bán với lời hứa hỗ trợ tình yêu, tiền bạc, chuyện kiện tụng hoặc xua lời nguyền. Chúng nằm cạnh nến, tinh thể và nhiều vật phẩm huyền thuật khác, nhưng không phải chai nào cũng chứa thứ có thể gọi chính xác là tinh dầu. Sức sống của chúng vì thế không chỉ đến từ thành phần bên trong: mỗi lọ còn là một đạo cụ nghi lễ, một mùi hương gợi cảm xúc và một cách hữu hình để con người hành động khi gặp chuyện khó kiểm soát. [1]

Bên trong những chai “dầu” thực sự có gì?

Tên gọi trên nhãn dễ khiến người mua hình dung mỗi chai chứa một công thức thảo mộc đặc biệt. Tuy nhiên, Jim “Raven” Stefanowicz, người từng làm việc tại Harry’s World từ năm 2016 đến 2020, nhận thấy nhiều sản phẩm được gọi là dầu thực chất là nước hoa nền cồn. Một số mặt hàng khác được cửa hàng nhập từ bên ngoài, còn những loại chủ lực có thể được pha tại chỗ. Vì vậy, “dầu may mắn” không phải một nhóm sản phẩm có thành phần thống nhất. [1]

Điều đó tạo ra hai lớp giá trị khác nhau. Lớp thứ nhất là vật chất: chất nền, hương thơm và những thành phần thực sự có trong chai. Lớp thứ hai là ý nghĩa mà tên gọi, cách sử dụng và nghi lễ gắn cho nó. Một sản phẩm có thể được dùng như nước hoa, xịt phòng hoặc vật phẩm bảo vệ tùy vào kỳ vọng của người sử dụng. Công dụng nghi lễ không tự động cho biết thành phần hóa học, cũng như mùi dễ chịu không xác nhận lời hứa siêu nhiên trên nhãn. [1]

Vì sao một hiệu thuốc chuyển sang bán vật phẩm huyền thuật?

Tiền thân của Harry’s World là Harry’s Occult Shop, ban đầu được Harry Seligman mở vào năm 1917 như một hiệu thuốc. Cửa hàng dần chuyển hướng khi nhóm khách hàng chủ yếu là người da đen, trong đó có nhiều người di cư từ miền Nam đến Philadelphia, tìm mua nguyên liệu cho phương thuốc dân gian và các hỗn hợp nghi lễ. Sự thay đổi này cho thấy ranh giới giữa chữa trị tại nhà, truyền thống cộng đồng và huyền thuật từng không tách biệt rõ như các quầy hàng hiện đại thường gợi ra. [1]

Một cửa hàng như vậy không chỉ bán chất lỏng trong chai. Nó còn cung cấp tên gọi cho nỗi lo và một quy trình để đối phó với nỗi lo ấy: chọn sản phẩm, mang về, thoa lên đồ vật hoặc dùng cùng nến. Khi những nhu cầu cụ thể của cộng đồng không được các thiết chế chính thống đáp ứng đầy đủ, người bán vật phẩm dân gian có thể đồng thời giữ vai trò thương nhân, người hướng dẫn và người lắng nghe. Chính bối cảnh xã hội ấy giúp giải thích vì sao mặt hàng tồn tại qua nhiều thế hệ. [1]

Mùi hương đóng vai trò gì trong nghi lễ?

Tinh dầu đúng nghĩa thường được tạo ra bằng phương pháp chưng cất hơi nước và có thể chứa hàng trăm hợp chất. Thành phần còn thay đổi theo giống cây, khí hậu, đất và cách canh tác, nên hai sản phẩm mang cùng tên thực vật chưa chắc có mùi hoàn toàn giống nhau. Nhiều mùi đặc trưng đến từ terpene và các hợp chất liên quan. Đây là phần có thể khảo sát bằng hóa học, tách biệt với những lời hứa như kéo tình yêu đến hay đẩy vận rủi đi. [1]

Tuy vậy, việc một lời hứa siêu nhiên không được thành phần hóa học chứng minh không có nghĩa mùi hương chẳng làm gì trong trải nghiệm. Hương thơm có thể gợi ký ức và tạo thay đổi trong trạng thái chú ý hoặc cảm xúc. Khi một mùi chỉ xuất hiện trong lúc thắp nến hay chuẩn bị cho một quyết định quan trọng, nó có thể trở thành tín hiệu mở đầu nghi lễ. Người dùng vì thế cảm nhận được một khoảnh khắc khác với sinh hoạt thông thường, dù nguyên nhân nằm ở giác quan và thói quen chứ chưa cho thấy tác động huyền bí. [1]

Người mua thực sự đang mua điều gì?

Những cái tên hứa hẹn tình yêu, tiền bạc, bảo vệ hoặc thắng lợi trong tranh chấp biến một mong muốn mơ hồ thành một món đồ có thể cầm trên tay. Chai dầu không giải quyết trực tiếp công việc, quan hệ hay thủ tục pháp lý, nhưng việc chọn và sử dụng nó có thể tạo cảm giác rằng người mua đã bắt đầu làm gì đó. Giá trị này đặc biệt dễ xuất hiện khi kết quả phụ thuộc vào người khác, vào may rủi hoặc vào một hệ thống mà cá nhân khó tác động. [1]

Có thể hình dung một ví dụ đời thường: trước một cuộc trò chuyện khó, một người dùng mùi hương quen thuộc rồi ngồi yên vài phút để sắp xếp suy nghĩ. Nếu sau đó cuộc trò chuyện diễn ra thuận lợi, họ có thể gắn thành công với chai dầu, trong khi sự chuẩn bị bình tĩnh cũng là một cách giải thích hợp lý. Ví dụ này không chứng minh hay bác bỏ niềm tin cá nhân; nó chỉ cho thấy nghi lễ có thể kết nối hành động, cảm xúc và cách con người diễn giải kết quả.

Khi nào vật phẩm nghi lễ trở thành lời chào bán đáng ngờ?

Ranh giới quan trọng nằm ở loại công dụng được tuyên bố. Một người có thể mua sản phẩm vì thích mùi, vì truyền thống gia đình hoặc vì muốn đánh dấu một khởi đầu mới. Đó là những mục đích mang tính cảm nhận và biểu tượng. Vấn đề khác hẳn xuất hiện khi người bán biến dầu thành phương án chữa bệnh, hứa thay thế chăm sóc y tế hoặc trình bày một tuyên bố chưa được chứng minh như kết quả chắc chắn. [1]

Lịch sử tinh dầu thường đi qua cả ba vùng: dược liệu, ma thuật và hàng hóa bị thổi phồng công dụng. Một số hợp chất có nguồn gốc thực vật thực sự được dùng trong dược phẩm, nhưng điều đó không khiến mọi chai mang nhãn “tự nhiên” trở thành thuốc. Tác dụng của một phân tử đã được nghiên cứu cũng không thể chuyển nguyên vẹn sang bất kỳ hỗn hợp thương mại nào chỉ vì chúng có chung một thành phần hay mùi tương tự. [1]

Những lọ dầu vẫn tồn tại giữa đời sống hiện đại vì chúng gom nhiều nhu cầu vào một vật nhỏ: thích mùi hương, duy trì truyền thống, thực hiện nghi lễ và tìm cảm giác chủ động trước điều bất định. Nhìn chúng chỉ như trò lừa sẽ bỏ qua vai trò văn hóa và cảm xúc; coi mọi lời hứa trên nhãn là thật lại xóa nhòa ranh giới giữa biểu tượng với bằng chứng. Điều đáng chú ý nhất không phải chai dầu có quyền năng gì, mà là con người đã trao cho nó nhiệm vụ nào. [1]