Vòng Xoáy Trả Thù Súng Đạn Tại Chicago Vận Hành Như Thế Nào?

Tại một số khu phố nguy hiểm nhất ở thành phố Chicago (Mỹ), bạo lực súng đạn không còn là sự kiện hy hữu mà trở thành thực trạng kéo dài. Khi một người ngã xuống, những người thân thiết của họ thường cảm thấy việc cầm súng đi trả thù là nghĩa vụ tất yếu thay vì một lựa chọn. Vòng xoáy này không đơn thuần xuất phát từ sự cuồng nổ cá nhân, mà vận hành như một chuỗi phản ứng dây chuyền được thúc đẩy bởi những lối tư duy định hình từ môi trường sống căng thẳng. [1]

Khảo sát từ dự án nghiên cứu đối với 99 người đàn ông tham gia chương trình can thiệp bạo lực cộng đồng READI Chicago đã bóc tách cơ chế tâm lý đằng sau hiện tượng này. Kết quả cho thấy cách bộ não thích nghi với nguy cơ tử vong cao có thể vô tình duy trì và nhân rộng sự bạo lực trong cộng đồng. [1]

Rủi ro đời thực vượt xa chiến trường

Để hiểu tại sao hành vi trả thù lại bùng phát mạnh mẽ, cần nhìn vào mức độ đe dọa mà người dân tại các khu vực này phải đối mặt hằng ngày. Trong giai đoạn 2020–2021, một nam thanh niên sống tại khu phố Garfield Park thuộc Chicago đối mặt với nguy cơ bị sát hại cao hơn cả một binh sĩ Mỹ được điều động đến chiến trường Afghanistan hay Iraq. Đến năm 40 tuổi, khoảng một nửa cư dân da đen và da màu tại thành phố này từng chứng kiến người khác bị bắn. [1]

Dù tỷ lệ tội phạm bạo lực trên toàn Hoa Kỳ có xu hướng giảm sau năm 2021, số liệu tổng quát của một thành phố không phản ánh đúng thực tế ở những điểm nóng. Tại Chicago, phần lớn các vụ nổ súng chỉ tập trung trong vài chục blocks đường và liên quan đến vài trăm người — chiếm chưa đầy 1% dân số toàn thành phố. Sống trong không gian đó, bạo lực trở thành một trải nghiệm liên tục, khắc sâu vào tâm lý người trong cuộc. [1]

Ba mẫu hình tư duy duy trì xung đột

Nghiên cứu từ các cuộc phỏng vấn sâu những người tham gia READI Chicago chỉ ra ba mẫu hình nhận thức phổ biến khiến bạo lực dễ dàng bùng phát trở lại. Đầu tiên là việc nhìn nhận sai tình huống. Khi đã trải qua nhiều biến cố nguy hiểm, bộ não phát triển phản xạ cảnh giác cao độ, dễ dàng giải mã các tín hiệu trung tính hoặc mơ hồ thành mối đe dọa trực tiếp. Một ánh nhìn kéo dài từ người lạ trên đường cũng có thể bị coi là hành vi gây hấn và kích hoạt phản ứng đáp trả tức thì. [1]

Thứ hai là sự thu hẹp các lựa chọn ứng xử. Trong trạng thái căng thẳng hoặc sau khi mất đi người thân, người trong cuộc thường chỉ thấy một con đường duy nhất là bạo lực hoặc trả thù. Phản xạ này vốn có tác dụng bảo vệ bản thân trong tình huống nguy cấp tức thời, nhưng khi áp dụng rộng rãi vào đời sống hằng ngày, nó loại bỏ khả năng suy xét lý trí và biến hành động đáp trả thành điều hiển nhiên. [1]

Thứ ba là hiện tượng tự gán nhãn bản thân. Nhiều người dần dần tin rằng bạo lực không phải là hành vi họ lỡ làm, mà là bản chất con người họ. Việc coi bản thân là 'kẻ tồi tệ' hoặc 'kẻ máu lạnh' khiến họ dễ dàng chấp nhận và tái diễn các hành vi nguy hiểm trong tương lai. [1]

Phản xạ sinh tồn trở thành cái bẫy nguy hiểm

Trong tâm lý học, các lối tắt tư duy này được gọi là khung nhận thức (frames) và kịch bản ứng xử (scripts). Chúng giúp con người đưa ra quyết định nhanh chóng mà không cần xử lý lại từ đầu mọi tương tác xã hội. Giống như việc một tài xế khi bị tạt đầu xe có thể lập tức gán cho người lái khác sự ẩu tả mà không biết đối phương đang có ca cấp cứu, người sống trong vùng bạo lực gán ngay ý đồ tấn công cho những hành vi mơ hồ xung quanh. [1]

Điểm khác biệt nằm ở cái giá phải trả. Sự nhầm lẫn của người lái xe chỉ dẫn đến lời cằn nhằn, còn sự nhầm lẫn trong môi trường bạo lực có thể dẫn đến tù tội hoặc mất mạng. Phản xạ cảnh giác giúp một người sống sót ở thời điểm này lại có thể tạo ra nguy cơ ở thời điểm khác, biến một hiểu lầm nhỏ thành cuộc đụng độ đẫm máu. [1]

Nỗ lực tái định hình nhận thức để ngắt kết nối bạo lực

Giống như tư tưởng của triết gia Epictetus từ thế kỷ II rằng con người bị xáo trộn không phải bởi sự vật mà bởi góc nhìn của họ đối với sự vật, các chương trình can thiệp như READI Chicago tập trung vào việc giúp người tham gia tái định hình suy nghĩ. Chương trình kéo dài 18 tháng, kết hợp công việc có trả lương với các buổi luyện tập liệu pháp hành vi nhận thức. [1]

Tại đây, các thành viên học cách chậm lại vài giây trước một phản ứng tự động, nhận diện các tín hiệu thể chất như tim đập nhanh hay tức ngực là dấu hiệu cần kiểm tra lại cảm xúc thay vì bằng chứng của mối đe dọa bên ngoài. Họ cũng thực hành tìm kiếm nhiều lựa chọn ứng xử khác nhau thay vì chỉ phản ứng bằng nắm đấm hoặc súng đạn, đồng thời tách biệt hành vi quá khứ khỏi giá trị bản thân. [1]

Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cho thấy những người tham gia READI Chicago có tỷ lệ bị bắt vì các vụ nổ súng và giết người giảm 65% so với nhóm đối chứng. Điều này chứng minh rằng dù môi trường sống đầy đe dọa, khả năng thay đổi nhận thức vẫn có thể giúp con người dừng lại trước ngưỡng cửa của sự trả thù. [1]