Water Council: Khi cách phân bổ nước định hình tương lai của lưu vực

Trong Water Council, một dòng sông kỹ thuật số có thể thay đổi chỉ vì người xem chọn một chiếc ghế. Đập nước hiện lên, hệ thống tưới tiêu mở rộng, cá hồi biến mất hoặc các trung tâm dữ liệu xuất hiện tùy theo chế độ quản trị được kích hoạt. Tác phẩm trả lời sớm câu hỏi trung tâm: một lưu vực không chỉ bị định hình bởi lượng nước có sẵn, mà còn bởi việc con người quyết định ai được dùng nước, dùng vào đâu và ưu tiên kết quả nào. [1]

Thay vì bắt đầu bằng bảng thống kê, Water Council biến việc phân bổ nước thành hành động nhìn thấy ngay trước mắt. Người xem ngồi xuống, quan sát hệ quả rồi đổi lựa chọn. Một vấn đề tưởng như thuần kỹ thuật vì thế hiện ra như cuộc cạnh tranh giữa nhiều nhu cầu đều có lý do tồn tại, nhưng không phải lúc nào cũng cùng được đáp ứng. [1]

Chiếc ghế đại diện cho điều gì?

Những chiếc ghế bao quanh màn hình tượng trưng cho các cách quản trị và phân bổ nước khác nhau. Ở chế độ “Kinship”, đập và hạ tầng tưới tiêu quy mô lớn biến mất. Ở chế độ “Water Projects”, nhà nước chuyển hướng nhiều nước hơn, dòng sông thu hẹp trong khi số đập tăng lên. Hai lựa chọn liên quan đến trí tuệ nhân tạo cũng đối lập: một bên tối đa hóa sản lượng kinh tế, bên kia ưu tiên khả năng tồn tại lâu dài của hệ sinh thái. [1]

Đây không phải mô hình dự báo cho một lưu vực cụ thể. Tác phẩm dựng một tình huống để làm rõ quan hệ nhân quả: cùng một nguồn nước, các quy tắc phân bổ khác nhau có thể tạo ra những kết quả khác nhau. Chiếc ghế không đại diện cho một công trình vật chất, mà cho hệ giá trị đứng sau quyết định về nước. Khi từ hai người trở lên cùng tham gia, các chế độ còn tương tác với nhau. Một số tổ hợp giúp hệ thống phát triển trong một thời gian; số khác có thể đẩy lưu vực đến “day zero”, thời điểm hạn hán hoặc nước ngầm suy kiệt khiến nguồn cung không đáp ứng được các nhu cầu cạnh tranh. [1]

Vì sao biến dữ liệu thành trải nghiệm?

Lưu lượng sông hay mức tiêu thụ nước thường xuất hiện dưới dạng những con số khó gợi ra cảm nhận tức thời. Greg Niemeyer, giáo sư và nghệ sĩ tạo ra Water Council, đã dành phần lớn sự nghiệp để chuyển các hệ thống khó nhìn thấy thành trải nghiệm bằng hình ảnh, âm thanh hoặc tương tác. Trong tác phẩm này, dữ liệu không đứng yên trong bảng tính mà phản hồi trước hành động của người xem. [1]

Cách làm ấy phân biệt giữa biết một điều và thực sự nhìn thấy sự đánh đổi của nó. Một người có thể hiểu rằng nước hữu hạn, nhưng vẫn khó hình dung việc ưu tiên sản xuất hoặc hạ tầng sẽ ảnh hưởng thế nào đến dòng chảy và đời sống sinh thái. Khi con sông trên màn hình co lại hoặc cá hồi biến mất, cấu trúc của vấn đề trở nên cụ thể hơn. Nghệ thuật không thay thế phân tích khoa học; nó tạo ra một không gian để người xem cảm nhận ý nghĩa của những quan hệ vốn thường bị che khuất sau số liệu. [1]

Tăng trưởng kinh tế va vào hệ sinh thái ở đâu?

Trong chế độ thiên về công nghệ, các trung tâm dữ liệu xuất hiện còn cá hồi biến mất. Đây là kịch bản bên trong tác phẩm, không phải kết luận rằng mọi trung tâm dữ liệu đều tất yếu dẫn đến kết quả ấy. Sự đối lập buộc người xem đặt câu hỏi: nếu một hệ thống được thiết kế để tối ưu sản lượng kinh tế, những giá trị không nằm trong mục tiêu đó sẽ được bảo vệ bằng cách nào? [1]

Water Council đặt khả năng phát triển trong ngắn hạn cạnh khả năng duy trì dòng chảy và sự sống lâu dài của lưu vực. Vì vậy, “hiệu quả” không có một nghĩa duy nhất. Nó phụ thuộc vào thứ được đo: sản lượng trước mắt, độ bền của nguồn nước hay khả năng cùng tồn tại của nhiều nhu cầu. Khi nhiều chế độ hoạt động đồng thời, lợi ích của bên này có thể trở thành sức ép đối với bên khác. Khủng hoảng nước vì thế hiện lên như vấn đề quản trị, không chỉ là hậu quả của việc trời ít mưa. [1]

AI xuất hiện trong câu chuyện nước như thế nào?

Trí tuệ nhân tạo thường được hình dung như phần mềm vô hình, nhưng việc vận hành nó gắn với hạ tầng, năng lượng, lao động và nước. Water Council được giới thiệu trong triển lãm Hidden Layers: AI Infrastructures and Hallucinations, nơi các tác phẩm chú ý đến những chi phí và hệ quả ít được nhìn thấy của công nghệ. Trong dòng sông mô phỏng, trung tâm dữ liệu xuất hiện như một bên cùng tham gia tranh nguồn lực. [1]

Tác phẩm đồng thời cho thấy AI không tự quyết định mục tiêu của mình. Hai chế độ AI theo đuổi hai ưu tiên khác nhau, nên tạo ra những tương lai khác nhau cho lưu vực. Một thuật toán tối ưu sản lượng kinh tế sẽ không đưa đến kết quả giống thuật toán ưu tiên sức sống lâu dài. Nếu cá hồi, nước ngầm hoặc quyền tiếp cận nước không được tính đúng mức, chúng có thể bị đẩy ra ngoài kết quả tối ưu dù phép tính vẫn vận hành chính xác. [1]

Điều gì thay đổi trong cách nhìn về nước?

Ý tưởng trung tâm của Niemeyer bắt đầu từ trải nghiệm sức khỏe của chính ông. Sau khi được ghép hai phổi, ông nhìn cơ thể không còn như một hệ thống khép kín mà như một vật chứa phụ thuộc vào sự lưu chuyển của nước. Từ đó, nước trong nghệ thuật của ông gắn với những lực làm gián đoạn dòng chảy như ô nhiễm, khai thác, hạn hán và lũ lụt, cũng như với các lựa chọn có thể duy trì sự lưu chuyển ấy. [1]

Water Council đưa cách nhìn đó ra ngoài cơ thể, đến một lưu vực nơi nhiều quyết định nối tiếp nhau. Một lựa chọn đem lại lợi ích trước mắt; lựa chọn sau tiếp tục khai thác phần còn lại; đến một thời điểm, toàn hệ thống không đủ khả năng đáp ứng. “Day zero” làm lộ ra ngưỡng giới hạn mà những quyết định riêng lẻ có thể cùng tạo nên. Dòng sông kỹ thuật số thay đổi khi người xem đổi ghế; ngoài đời, lưu vực thay đổi khi xã hội đổi thứ tự ưu tiên. Nước có thể vẫn còn đó, nhưng khả năng tiếp cận và duy trì dòng chảy phụ thuộc vào cách con người tổ chức việc sử dụng nó. [1]